Θανάσης Τριαρίδης

Ο Εσταυρωμένος Διόνυσος

Σχεδίασμα για μια στερνή φράση του Νίτσε

Στη Μάγδα Πανταζάρα

που επιμένει

1. Στην αρχή (ας πούμε στην αρχή) να βάλουμε μια λέξη του Ομήρου - από το Ζ, 132: μαινομένοιο. Πρόκειται για τον θεό Διόνυσο. Αναμφίβολα είναι ωραία λέξη.

2. Μαινομένιο - δηλαδή κάποιος που μαίνεται.

3. Μαινόμενος δηλαδή ζωντανός (μέτρα πόσους αιώνες πριν από τον Καρτέσιο).

4. Μαινόμενος δηλαδή γεμάτος από τον θάνατό μου.

5. Μαινόμενος για σένα - υποκριτή αναγνώστη.

6. (Ω ναι, αρχίσαμε άγρια - μα τι περιμένεις όταν μιλάς για τούτον τον παλιό Ζαγρέα;).

7. Κατόπιν μια λέξη από το Ευαγγέλιο του Ιωάννη (κάτω από τις στάχτες πυρωμένα κάρβουνα). Κεφάλαιο 20, στίχος 16: Μαρία.

8. (Ποιος μιλάει, λοιπόν;)

9. Η αλλιώς: Τούτο το κρασί είναι το αίμα μου. Ποιος το είπε αυτό;

10. Μην βιάζεσαι - ποτέ να μην βιάζεσαι μέσα στη νύχτα. Τώρα έκλεισε πια το δάσος. Έχουμε να περπατήσουμε μέχρι την αυγή του θανάτου μας.

11. Να σκεφτούμε παλαιά πένθη, σκοτωμούς, μάταιες προσπάθειες για την αγάπη. Να σκεφτούμε φριχτά παραγγέλματα πριν να φανεί το πρώτο φως -διότι ποτέ δεν φαίνεται το πρώτο φως. Ρύσαι ημάς από του πονηρού - Μετανοείτε - Wstavac.

12. (Ποιος μιλάει, λοιπόν;)

13. Ο Νίτσε’ πώς τελειώνει ο Νίτσε - πιο σωστά: πως σταματάει ο Νίτσε (στο Ecce Homo του Νοεμβρίου του 1888);

14. Έγινα κατανοητός: ο Διόνυσος εναντίων του Εσταυρωμένου...

15. Ετούτο γράφτηκε κοντά σαράντα μέρες πριν από εκείνη την 3η Ιανουαρίου του 1889.

16. (Ας πούμε: μια χειροβομβίδα που η περόνη έχει βγει).

17. Να σκεφτούμε τον Νίτσε: θέλησε την τραγωδία όρο και προϋπόθεση εξανθρωπισμού. Πολέμησε τον Χριστιανισμό για την απανθρωποποίηση του ανθρώπου. Κήρυξε τον θαυμαστό καινούριο Χρόνο - και λογάριασε τον εαυτό του για Αντίχριστο.

18. (Στην ουσία έζησε ο ίδιος την χριστιανική τραγωδία που του έλειπε από τα κείμενα των Ευαγγελίων. Ηθελημένα ταύτισε τα χριστιανικά κείμενα με τον Ναζωραίο ενώ είχε όλην την ιδιοφυϊα να καταλάβει πως εύκολα μερικοί γραμματικοί μπορούν να καπελώσουν έναν κουρελή που γύριζε στις αμμούδες της Γενισαρέτ.)

19. Να σκεφτούμε τον Νίτσε: ελάχιστοι πόνεσαν όσοι αυτός’ κι όμως τα έβαλε με τον ανθρώπινο πόνο, με την ανθρώπινη αδυναμία, με την ανθρώπινη ανημποριά - γιατί ένιωσε πως αυτά ήσαν τα εργαλεία του Χριστιανισμού. Τα έβαλε με τον Ναζωραίο - γιατί είδε στον εσταυρωμένο ίσκιο του καμένα βιβλία, συντριμμένα αγάλματα, σφαγμένους ανθρώπους, Σταυροφορίες, Ιεροεξεταστές, αλυσίδες σκλαβιάς, το τέλος της σκέψης, το τέλος του πολιτισμού, το φραγγέλιο του ανθρώπου.

20. Στην ουσία πολέμησε τους ζηλωτές κι έγινε κι αυτός ένας ζηλωτής, ένας ακόμη που ήξερε την μία Αλήθεια - κι ας ήταν το πιο φλογισμένο μυαλό του αιώνα του. Φαντασιώθηκε τους απόλυτους Κυρίους και την απόλυτη Δύναμη – κι έφτασε να γυρέψει τον αφανισμό της Αδυναμίας ως κατάσταση πέρα από τη φύση. Έγινε φασίστας: στη θέση του Αφέντη Παντοκράτορα έβαλε τον Αφέντρα Δύναμη. Στην ουσία, αναποδογυρίζοντας τον Χέγκελ, έγινε ένας τραγικός ήρωας που σταυρώθηκε στο ίδιο του το αλάθητο - και στα αλάθητα των φασιστών που πάνω του έστησαν το βάθρο των Κυρίων.

21. Να σκεφτούμε τον Νίτσε: θέλησε τον Διόνυσο ενάντια στον Εσταυρωμένο. Λησμόνησε ή παρέβλεψε πως κι ο Διόνυσος λογαριάζονταν για γιος κάποιου Παντοκράτορα - μέχρι που άρχισαν στον κόσμο τα Ευάν Ευοί.

22. Πυρήνας της αντίθεσης με τον Νίτσε: στη θέση των ειδώλων και των σκιάχτρων του Χριστιανισμού πρότεινε την ιερουργεία της Καθαρής Δύναμης και, μαζί με αυτήν, τον άχρονο και άφθαρτο φορέα της, τον Αφέντη, τον Υπεράνθρωπο. Αντιπρόταση: ο άνθρωπος με το θάνατό του, με τον φόβο του, με τη μανία του, με την αγάπη του, ο άνθρωπος χωρίς δύναμη και χωρίς αιώνιότητα, αυτός που φθείρεται, μαίνεται και κομματιάζεται, ο διεγερμένος Ναζωραίος, ο διεγερμένος άνθρωπος που σμίγει με τους ανθρώπους. Ο Ναζωραίος Διόνυσος ξεκρέμαστος από όλα τα μαγικά της γενιάς του.

23. Κάποιος που ζει τον πόνο του και δεν τον ξορκίζει.

24. Κάποιος που κομματιάζεται από διέγερση.

25. Να σκεφτούμε τον Νίτσε: ναι, ο Χριστιανισμός σκλάβωσε τον κόσμο - με την ενοχοποίηση της σάρκας, την άρνηση της πεθυμιάς, την υπαγωγή των ανθρώπων σε δικούς μας και απίστους. Μα εκείνος που μοίρασε το σώμα και το αίμα του ένα βράδυ γεμάτο μυρωδιές - τι σχέση έχει ετούτος ο κομματιασμένος με τους παπάδες του Χριστιανισμού, με τους αλάθητους Πατριάρχες, με τους Ιεροεξεταστές, με τις Ισαβέλλες και τους Φερδινάνδους και τους Κάρολους Κίντους και τους Φίλιππους Β’ και όλους αυτούς τους δολοφόνους.

26. Κι αυτή που πηγαίνει τη μία των σαββάτων, πρωί, σκοτίας έτι ούσης να αλείψει με μύρο το σώμα του αγαπημένου της - τι σχέση έχει με το Τορκουεμάδα, τους φασίστες, την εικόνα του Βελάσκεθ πίσω από τον Τζορτζ Μπους Τζούνιορ.

27. Να σκεφτούμε παλιά πένθη και παλιές εξεγέρσεις. Τους Παυλικιανούς, τον Μποτιτσέλι, το Μίνστερ.

28. Να σκεφτούμε τον Ντοστογιέφσκι στους Καραμαζώφ: Βιβλίο δεύτερο, κεφάλαιο πέμπτο: ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής της Σεβίλλης.

29. (Ποιος φιλάει ποιον;)

30. Να μην βιαζόμαστε - ανάμεσα στα παλιά πένθη και τις σύγχρονες θλίψεις.

31. Μέσα στη νύχτα - σαν κάποιος να περπατάει στο πλάι μας.

32. Η πάλι μπορεί να είναι φύσημα του ανέμου - ματαιότης.

33. Ωστόσο: τούτο το κρασί είναι το αίμα μου. Ποιος το είπε αυτό.

34. Στην ομιλία του προς την Σουηδική Ακαδημία με αφορμή την απονομή του Νόμπελ, τον Δεκέμβριο του 1963, δίνει είκοσι αράδες για τον Σικελιανό - ανάμεσά τους και τούτες:

35. «Κατεχόταν από έναν θεό - μια δύναμη καμωμένη από τον Απόλλωνα, τον Διόνυσο και τον Χριστό. Ένα από τα ποιήματά του, γραμμένο μια νύχτα των Χριστουγέννων στα χρόνια του τελευταίου πολέμου, τιτλοφορείται ‘Διόνυσος επί λίκνω’. Λέει: Γλυκό μου Βρέφος, Διόνυσε μου και Χριστέ μου. Και αλήθεια είναι πολύ αξιοθαύμαστο να παρατηρεί κανείς, πώς η παλιά ειδωλολατρική θρησκεία ήρθε κι έσμιξε στον τόπο μας με τη Χριστιανική μας Ορθοδοξία. Στην Ελλάδα ο Διόνυσος είναι κι αυτός ένας θεός εσταυρωμένος».

36. Αυτοί που ξέρουν λένε πως ο Σεφέρης ήταν και καλός γραμματικός - αυτό που γράφει για τον Σικελιανό είναι η καλυμμένη εκδοχή της αλήθειας που γνώριζε καλά: πως ο Σικελιανός λαχταρούσε να γίνει ένας Εσταυρωμένος Διόνυσος.

37. Για αυτή και μόνο τη λαχτάρα της έκστασης (ο Καζαντζάκης μαρτυρεί πως κάποτε πήγε να αναστήσει και νεκρό), ο Σικελιανός αξίζει να μας πάει.

38. Σε εκείνα τα κατακόρυφα μεσημέρια - όπου το φως γεννιότανε μέσα στις άγιες ρόγες του σταφυλιού.

39. Ανάμεσα στην στερνή κουβέντα του εμπύρετου Νίτσε και τη εμπύρετη λαχτάρα του Σικελιανού υπάρχει μια χαράδρα και μια γέφυρα.

40. (Να γεμίσουμε τη χαράδρα, να βαδίζουμε τη γέφυρα. Πολλοί λένε πως αυτό ήταν κι ένα από τα στοιχήματα του Καζαντζάκη).

41. Στο μεταξύ ο Εμπειρίκος - από το 1935: Της πήραν τα παιχνίδια και τον εραστή της. Έσκυψε λοιπόν το κεφάλι και παραλίγο να πεθάνη. Μα τα δεκατρία ριζικά της σαν τα δεκατέσσερά της χρόνια εσπάθισαν την φευγαλέα συμφορά.

42. (Ποιανής δεκατετράχρονης της πήραν τα παιχνίδια και τον εραστή της;)

43. Μην βιάζεσαι - η νύχτα είναι πάντοτε μεγαλύτερη από τα βήματά μας.

44. Να σκεφτούμε ξανά τον Διόνυσο και τον Ναζωραίο. Αν γίνεται εσταυρωμένος Διόνυσος. Αν γίνεται Ιησούς μαινόμενος. Τόσο μόνον.

45. (Η εκδρομή αυτή δεν έχει τέλος: πέρα από τον Νίτσε, πέρα από τον Σικελιανό και τον Καζαντζάκη, ο Κάρπεντερ, ο Μερετκόφσκι, ο Φρέιζερ, ο Γιουνγκ, ο Όττο, ο Κερένυι, ο Ελιάντε, ο Λεβί-Στρος, ο Κοτ - μιλώ για αυτούς που έτυχε να διαβάσω).

46. Άνοιξη. Ανέωγμαι. Ποιος σκότωσε τον δράκοντα - τι είναι ο δράκοντας;

47. Διόνυσος και Ιησούς: δυο κουζουλοί που γυρίζουν.

48. (Γιατί ακριβώς γυρίζουν;)

49. Δυο που κάτι θέλουν να πούνε - κάτι να μεταδώσουν (ας πούμε μια τέχνη).

50. Και οι δυο έχουν μαθητές - μα τι διδάσκουν;

51. Και οι δυο γιορτάζουν.

52. (Μα τι γιορτάζουν;)

53. Και οι δυο και πεθαίνουν και δεν πεθαίνουν.

54. (Μα τι ακριβώς συμβαίνει).

55. Μετά τους είπαν γιους κάποιου Πατέρα Παντοκράτορα (φυσικά Πι κεφαλαία, αστραπές, βροντές και τα παρόμοια.)

56. Ο Ναζωραίος: λάβετε, φάγετε, πιείτε. Το σώμα και το αίμα μου. Νύχτα - πάντοτε νύχτα.

57. Να θυμηθείς τι ήσαν τα Ανθεστήρια. Ποιος ήταν ο δάσκαλος της αμπελουργίας.

58. Εγώ είμαι το αμπέλι - εγώ ειμί η άμπελος. Ποιος το είπε αυτό;

59. Να σκεφτούμε τούτη την άμπελο.

60. Την διάφανη ρόγα του σταφυλιού όπου μέσα της γεννιέται το φως.

61. Την ολόμαυρη ρόγα του σταφυλιού όπου μέσα της γεννιέται το αίμα.

62. Πάμε ξανά: και οι δυο γυρίζουν. Κι οι δυο δεν κοιμούνται τα βράδυα.

63. (Γιατί δεν κοιμούνται τα βράδια;)

64. Μαινάδες: αυτές που τρώγουν την ερεθισμένη σάρκα. Ο μέγας αντίποδας της ιστορίας. Δεν μπορούν να σταματηθούν, μήτε πιστεύουν - οι Μαινάδες μαίνονται.

65. Οι Μαινάδες δεν είναι ο στρατός του Διονύσου. Οι Μαινάδες είναι ο Διόνυσος.

66. (Εσείς όλοι είσαστε εγώ. Ποιος το είπε αυτό;)

67. Μπορεί κανείς να πει πως οι Μαινάδες σκοτώνουν. Έχει σημασία να το σκεφτούμε. Οι Μαινάδες δεν σκοτώνουν - οι Μαινάδες ενώνονται.

68. (Τι κάνουνε τα βράδια - για φαντάσου).

69. Για να μιλήσουμε για την σεξουαλική ένωση των ανθρώπων πρέπει να δούμε το σύμβολο του φιδιού - τον όφι:

70. Ο όφις στο Ασκληπιείο γιατρεύει. Ο όφις στη Βίβλο κλέβει την ανθανασία από τους πρωτοπλάστους. Ο όφις μαθαίνει στη γυναίκα τη γεύση του μήλου.

71. Σε κάθε περίπτωση: ο όφις εξανθρωπίζει.

72. Αν μιλούμε για εσταυρωμένο Διόνυσο και για μαινόμενο Ναζωραίο πρέπει να ξαναγαπήσουμε τα φίδια.

73. Ο Νίτσε στον «αντίχριστο» Νόμο κατά του Χριστιανισμού (άρθρο 4, εδάφιο β): «Η περιφρόνηση της σεξουαλικής ζωής, η κηλίδωσή της με την έννοια της ακαθαρσίας, αυτό είναι το αληθινό αμάρτημα ενάντια στο άγιο πνεύμα της ζωής».

74. Νομίζω πως έχει γίνει καθαρό το πόσο διαφωνώ με τον αλύγιστο υπεράνθρωπο, με τα αλάθητα του Γερμανού φιλοσόφου, με τους αλάθητους νόμους - πόσο μάλλον με νόμους διωγμών. Ωστόσο εδώ, σε τούτη τη σκέψη του, ο Νίτσε έχει δίκαιο.

75. Οι παπάδες του χριστιανισμού (και ο Παύλος και ο Ωριγένης και ο Αυγουστίνος και όλοι οι υπόλοιποι) γύρεψαν με κάθε τρόπο να χαλάσουν τη σάρκα του ανθρώπου, να φαρμακώσουν τη λαχτάρα του, την πεθυμιά του, την ηδονή του. Ο διάβολος, οι τύψεις, ο καταραμένος όφις, τα προπατορικά αμαρτήματα, η άμωμος σύλληψη, το Malleus Maleficarum ήσαν απλώς μερικά εργαλεία για τούτο το χάλασμα, για τούτο το φαρμάκωμα.

76. (Ήταν η μεγαλύτερη επιχείρηση σκλαβιάς σε ολάκερη την ιστορία - τόσο κτηνώδης που για αιώνες γεννάει αντανακλαστικά ανάλογης βίας: είτε κοινωνικής σαν εκείνη του Μπόκελσον, είτε πολιτικής σαν εκείνη του Ροβεσπιέρου, είτε θεολογικής σαν εκείνη του Νίτσε.)

77. Να γιατί απαντάει ο Εμπειρίκος: της πήραν τα παιχνίδια και τον εραστή της.

78. Μα τι σχέση έχει το κόλπο των παπάδων με των Ναζωραίο;

79. Εκείνος ο Ραββουνί πήγαινε στους γάμους - εκείνος έπινε κρασί.

80. Μάζευε γυναίκες γύρω του - και τα βράδια δεν κοιμότανε.

81. Η Μάρθα, η Μαρία - η Μαρία.

82. Στην Κανά - Ιώ, Ιώ Βάκχε.

83. Κι όταν του είπανε για τον Λάζαρο, εδάκρυσεν. Η λέξη να προσεχτεί.

84. Εδάκρυσεν, εδάκρυσεν, εδάκρυσεν.

85. (Γιατί, γιατί, γιατί;)

86. Και μετά: εμβριμώνενος εν εαυτώ - αχ πυρωμένα κάρβουνα κάτω από τη στάχτη.

87. Λάζαρε δεύρο εξω - ευοί ευάν.

88. Ο κήπος της Γεθσημανή: εκεί που όλοι κοιμόντουσαν και κανένας δεν είδε.

89. Τι έγινε στον κήπο με τα λιόδεντρα, λοιπόν;

90. Μετά: Μποτιτσέλι, Η Μυστική Σταύρωση του 1500. Δες τι βλέπεις και φώναξέ το δυνατά.

91. Μετά: το κεφάλαιο 20 του Ιωάννη. Ίσως εκεί φωλιάζει η μεγάλη λέξη, η μεγάλη υποψία, η μεγάλη σιωπή, η μεγάλη αντιστροφή της σκλαβιάς μας, ετούτη που θα ανθίσει τα συρματοπλέγματα της καρδιάς.

92. Οπότε προϋπόθεση για να γεμίσει η χαράδρα να δώσουμε πίσω σε κείνη την δεκατετράχρονη τα παιχνίδια και τον εραστή της.

93. Να αγαπήσουμε τον όφι - να φιληθούμε με τα φίδια

94. Περπατάμε μέσα στη νύχτα - το ξέρεις. Αυτό που νιώθεις στο μάγουλό σου, μπορεί να είναι ματαιότητα, μπορεί και χνώτο - εσύ διαλέγεις.

95. Περπατάμε μέσα στη νύχτα’ πιθανώς την ίδια νύχτα που αποθέτει την κρίσιμη φράση του (Έγινα κατανοητός; Ο Διόνυσος εναντίων του Εσταυρωμένου...), πιθανώς τη προηγούμενη, (εν πάση περιπτώσει: τότε) ο Νίτσε, κι ενώ κατακεραυνώνει την Χριστιανική ηθική, ακυρώνει, μέσα στον οίστρο του, τον ίδιο τον Διόνυσό του. Λογαριάζει ως ένα από τα παράγωγα της φαυλότητας και της παρακμής του ανθρώπου «την ‘αγάπη προς τον πλησίον’, τον εθισμό στον πλησίον». Ο εθισμός στον πλησίον (η μετάφραση ανήκει στον Ζήση Σαρίκα): η μόνιμη εμμονή του Νίτσε, η ασυγκράτητη ανάγκη για τελική νίκη (δυστυχώς: για τελική λύση).

96. Περπατάμε μέσα στη νύχτα. Εδώ ο Γερμανός, προκειμένου να κοσμολογήσει, στέκεται στην ίδια γραμμή με τους χριστιανούς παπάδες και τους χριστιανούς φασίστες: αν εκείνοι ρίξαν στάχτη στο πρόσωπο του Διονύσου, ο Νίτσε τον ερημώνει. Ο εθισμός στον πλησίον (η αγάπη για τον πλησίον, η λαχτάρα για τον πλησίον, η πεθυμιά για τον πλησίον, αν θέλεις, η πείνα για τον πλησίον) είναι μια προϋπόθεση για τον Διόνυσο - ακόμη από τον καιρό που εκείνος λεγόταν Ζαγρεύς.

97. Δίχως τον πλησίον, δεν έχουμε μήτε Διόνυσο, μήτε τίποτε - μονάχα το παγερό σχήμα ενός μαρμαρωμένου κόσμου.

98. Δίχως τον πλησίον, δεν έχουμε μήτε αίμα, μήτε κρασί.

99. (Τούτο το κρασί είναι το αίμα μου - σου θυμίζω).

100. Δίχως τον πλησίον, δεν έχουμε μήτε σάρκα, μήτε θάνατο.

101. Μήτε ευοί ευάν, μήτε ωσαννά – δεν υπάρχει μόνος μαινόμενος.

102. (Τι έγινε εκείνη τη μέρα με τα κλαδιά των Βαίων;)

103. (Ποιος παντρεύτηκε στο γάμο της Κανά;)

104. Να περπατήσουμε τη γέφυρα. Να σκεφτούμε μια καινούρια εκδοχή’ ας πούμε: Παναγία ίσον Σεμέλη.

105. Κρίνος ίσον μια διάφανη ρόγα σταφυλιού.

106. Επί του όρους ομιλία στις μαινάδες του Κιθαιρώνα.

107. Κι ακόμη: την Κυριακή των Βαϊων ο Διόνυσος να μπαίνει στα Ιεροσόλυμα.

108. Κι ακόμη: ο Πενθέας στο όρος των Ελαιών. Γεθσημανή.

109. (Πενθέας: ποιος έφαγε τον Πενθέα;)

110. (Πενθέας: ποιος είναι ο Πενθέας;)

111. Μην βιάζεσαι - η νύχτα είναι γρηγορότερη από τη λαχτάρα μας.

112. Κι ο θάνατος; Μα τι θα γίνει με τον θάνατο.

113. Σεφέρης: Το ξέρει όποιος αγάπησε’ στο φως των άλλων ο κόσμος φθείρεται’ μα εσύ θυμήσου Άδης και Διόνυσος είναι το ίδιο.

114. Αυτό είναι Ηράκλειτος: Ωυτός δε Άιδης και Διόνυσος, οτέω μαίνονται και λιναϊζουσιν.

115. Να προσέξουμε τη λέξη: ωυτός.

116. Περσεφόνη, Περσεφόνη, Περσεφόνη.

117. Ποιος έφαγε τα σπυριά του ροδιού στον κάτω κόσμο; Γιατί;

118. Η γέφυρα που πάει και έρχεται είναι μία.

119. (Συχνά πρέπει να σκεφτείς αυτά που ξέρεις.)

120. (Τι γεύση είχαν τα σπυριά του ροδιού;)

121. (Αν βάλεις στο στόμα μια ρόγα σταφυλιού, τι θα γίνει;)

122. Ο Διόνυσος είναι κάποιος ξένος - ο Ναζωραίος είναι κάποιος ξένος. Δυο αμπελουργοί που έχουν να φαγωθούν.

123. Και οι δυο τρώγονται: από τους Τιτάνες κι από το αγριεμένο πλήθος

124. Εκτός εάν - εκτός εάν:

125. Ο Διόνυσος δεν είναι ο θεός μα είναι ο Πενθέας.

126. Ο Ναζωραίος δεν είναι θεός μα γιος του ανθρώπου.

127. Οπότε όλα γίνονται επάλληλα.

128. Ο Ναζωραίος κομματιάζει τον εαυτό του και τον μοιράζει στους μαθητές του.

129. Ο Πενθέας-Διόνυσος κομματιάζει στο βουνό για να θρέψει τις Μαινάδες του

130. (Να το, λοιπόν, παιδί που βλέπει μέσα στο μπισίκι ο Σικελιανός. Τα δεκατρία ριζικά σπαθίζουν την φευγαλέα συμφορά)

131. Ο Άττης: εγώ τώρα θα σας δείξω τι σημαίνει αγάπη.

132. Η Κυβέλη: εγώ τώρα θα σας δείξω τι σημαίνει αγάπη

133. Ο Βαφτιστής: εγώ τώρα θα σας δείξω τι σημαίνει αγάπη.

134. Η Αγαύη: εγώ τώρα θα σας δείξω τι σημαίνει αγάπη

135. Η Παναγία: εγώ τώρα θα σας δείξω τι σημαίνει αγάπη.

136. Η Μήδεια: εγώ τώρα θα σας δείξω τι σημαίνει αγάπη.

137. Η Μαγδαληνή: εγώ τώρα θα σας δείξω τι σημαίνει αγάπη.

138. (Ξανά: η Μυστική Σταύρωση του Μποτιτσέλι)

139. Είμαστε μάταιοι και μη Κύριοι. Όλοι αγαπούμε και όλοι κομματιάζουμε.

140. Είμαστε μάταιοι και μη Κύριοι. Όλοι πίνουμε κρασί και όλοι πίνουμε αίμα.

141. Κι όλοι γυρεύουν να ενώσουν το σώμα εκείνου που κομματιάστηκε από αγάπη.

142. Δεν αρκεί να γεμίσει η χαράδρα - δεν αρκεί να βαδίσεις τη γέφυρα.

143. (Βλέπεις πόσο αγρίεψε ο κόσμος με τούτο το κρασί;)

144. Ποιος είναι, πού είναι;

145. Είμαστε ματαιοι και μη Κύριοι. Ο Εσταυρωμένος Διόνυσος υπάρχει μέσα μας - τον έχουμε φάει και τον έχουμε πιει.

146. Είμαστε μάταιοι και μη Κύριοι. Ο Εσταυρωμένος Διόνυσος ενώνεται - όταν σμίγουν οι Μαινάδες με τους ανθρώπους.

147. Είμαστε μάταιοι και μη Κύριοι. Ο Εσταυρωμένος Διόνυσος έρχεται - μπαίνει στην πόλη.

148. Εσείς όλοι είσαστε εγώ

149. Άρα - μέσα στη νύχτα, μέσα στη νύχτα, μέσα στη νύχτα.

150. Να δώσουμε πίσω σε κείνη την δεκατετράχρονη τα παιχνίδια και τον εραστή της.

151. Να αγαπήσουμε τον όφι - να φιληθούμε με τα φίδια

152. Να βγούμε μέσα στο δάσος - εκεί όπου μανιασμένα χνώτα.

153. Βιάσου - η νύχτα είναι πάντοτε μεγαλύτερη από τη ζωή μας.

154. Να μην γίνεις πεπρωμένο - να γίνεις μαινόμενος - το μπορείς;

155. Μαινόμενος δηλαδή ζωντανός (και πια έχεις μετρήσει και τους αιώνες και τα χρόνια και τις ημέρες).

156. Μαινόμενος δηλαδή γεμάτος από τον θάνατό μου.

157. Μαινόμενος για σένα - αναγνώστη.

158. Με κείνη την ερώτηση που πια δεν απαντιέται με λόγια αλλά με σάρκα (τι να σημαίνει αυτό;).

159. Τούτο το κρασί είναι το αίμα μου.

160. Αυτό το είπε αυτός που το είπε.

(Δημοσιεύτηκε στη Φιλολογική Βραδυνή στις 3-4-2004.)