Θανάσης Τριαρίδης

 

Ο εικονογραφημένος πόλεμος: οδηγίες χρήσης

 

 

Βλέπω στην τηλεόραση τις βόμβες στο μετρό του Λονδίνου κατόπιν το διάγγελμα του Μπλερ. Προσπαθώ να σταθώ απέναντι στην εικόνα να νιώσω την προαναγγελθείσα ιστορικότητα της. Προσπαθώ να καταλάβω αυτόν που τη φτιάχνει, αυτόν που τη ντύνει με διαμελισμένες σάρκες, με ματαιωμένα βλέμματα, με ζωή ριγμένη στην άβυσσο. Στους παλιότερους πολέμους (αυτούς που διαβάζουμε στα βιβλία), οι νικητές παράγγελναν και επέβλεπαν την εικονογράφηση της νίκης τους. Σήμερα η εικονογράφηση προηγείται του πολέμου και οι σκοπούμενοι θεατές της εικόνας είμαστε πλέον μέρος της εικονογράφησης. Υπό την έννοια αυτή ο Δάντης Αλιγκέρι ήταν μάλλον αισιόδοξος: ο θάνατος μας κερδίζει όλους νεκρούς και ζωντανούς.

 

Ο πόλεμος των σημείων: τον βλέπει κανείς από την αρχή του πολιτισμού. Οι πόλεμοι (ή ο ένας και διαρκής πόλεμος, για όσους τον λογαριάζουν έτσι) γινόταν με σώματα, με κορμιά που αφανίζονταν ωστόσο το μήνυμα της Νίκης κωδικοποιούνταν με σύμβολα ισχύος και επιρροής, με Πυραμίδες, Κρεμαστούς Κήπους, Ναούς, Χρυσελεφάντινα Αγάλματα, Κολοσσούς και Φάρους. Γρήγορα οι εξουσίες διαπίστωσαν πως ένα δραστικά μυθοποιημένο σύμβολο (ας πούμε: ένας σταυρός) αξίζει όσο χίλιες στρατιωτικές νίκες - κι ο πρώτος που το κατάλαβε είδε το κατάλληλο όνειρο πριν από την κρίσιμη μάχη. Η ιστορία του κόσμου μπορεί να διαβαστεί και ως ένας αδιάκοπος πόλεμος των συμβόλων. Στον 20ο αιώνα, τον καιρό των παγκόσμιων επικοινωνιών, ετούτος ο πόλεμος των συμβόλων μετασχηματίστηκε σε πόλεμο των εικόνων: ένας μουσαμάς δαιμονικά ζωγραφισμένος από τον Πικάσο (η Γκερνίκα) και μια απόκοτη φωτογραφία του Ρόμπερτ Κάπα (εκείνος ο θάνατος στο πεδίο της μάχης) θαρρείς πως γύρισαν ανάποδα την έκβαση του Ισπανικού Εμφυλίου. Ο 20ος αιώνας ήταν γεμάτος εικόνες: ενώ ο Τρότσκι εξαφανίζεται από τα φωτογραφικά ντουκουμέντα της Σοβιετικής Ιστορίας, οι Ρώσοι ανεμίζουν κόκκινες σημαίες πάνω από το Βερολίνο, οι Αμερικάνοι, πάντοτε πειστικότεροι, πασχίζουν ηρωικά για να σηκώσουν την αστερόεσσα στην Ιβοζίμα, ο Τζον Κένεντι χαμογελά, ο Μάο κολυμπάει, ο Πάπας προσεύχεται. Η φωτογραφία του νεκρού Ερνέστο Γκεβάρα-Ναζωραίου με ανοιχτά μάτια, ξαπλωμένου πάνω στο ξύλινο τραπέζι ενός σχολείου στη Βολιβία, αποδείχτηκε χίλιες φορές δραστικότερη από το έτσι κι αλλιώς αντιφατικό μήνυμα της πολιτικοστρατιωτικής του δράσης. Προφανώς το μέλλον έρχεται γρηγορότερα από το ημερόλογιο: εδώ και χρόνια οι εξουσίες το ξέρουν καλά στις δημοκρατίες των πολυμέσων (εκεί δηλαδή όπου οι άνθρωποι πείθονται και ψηφίζουν) τους πολέμους (όπως άλλωστε και τις εκλογές) θα τους κερδίζουν αυτοί που έχουν τις καλύτερες εικόνες.

 

Ας σκεφτούμε την εικόνα της 11ης Σεπτεμβρίου: ένα αεροπλάνο που βυθίζεται στα σπλάχνα του Πύργου. Μικροσκοπικοί άνθρωποι πηδούν από τα μπαλκόνια. Μετά ο Πύργος σωριάζεται. Ο Μπους αγκαλιά με τους πυροσβέστες. Κατόπιν το μήνυμα του εωσφορικά κακού: ο Μπιν Λάντεν με τη γενειάδα και τα τουρμπάνια και τα ντουφέκια του στα μάτια του μέσου Αμερικάνου απελπιστικά πανομοιότυπος με τις καλβινιστικές απεικονίσεις του Σατανά, να μιλάει μια μακρινή ακατανόητη γλώσσα, η οποία στη Γιούτα ή στο Γουισκόνσιν προφανώς θα ακούγεται ως διάλεκτος των δαιμόνων. Ποιος τον έντυσε έτσι; Ποιος επέλεξε να καθυστερήσει ένα εικοσάλεπτο το δεύτερο αεροπλάνο προτού να πέσει στον δεύτερο Πύργο ακριβώς για να έχουν μαζευτεί οι τηλεοπτικές κάμερες; Ποιος ετοίμασε ετούτη την εικόνα σε ποιο κοινό την απευθύνει για να κερδίσει ποιον πόλεμο;

 

Οι ερωτήσεις συνεχίζουν (κοινότυπες ερωτήσεις είναι η αλήθεια, πιθανώς ερωτήσεις καφενείου μα στο νου μου στρέχουν): Ποιος είναι χρησιμότερος άνθρωπος του Μπους, ο πάντοτε κρυφός άσος στο μανίκι του για κάθε επικείμενο βομβαρδισμό; Ποιος προετοίμασε και νομιμοποίησε στην αμερικάνικη κοινή γνώμη τους βομβαρδισμούς των αμάχων του αραβικού κόσμου δολοφονώντας 4000 αμερικάνους πολίτες στους Δίδυμους Πύργους κι ύστερα βγήκε στα βίντεο (έτσι όπως βγήκε) λέγοντας πως οι Αμερικάνοι πρέπει να τρέμουν όλους του πιστούς του Ισλάμ; Ποιος ξαναέβγαλε τον Μπους Πρόεδρο των Η.Π.Α. για δεύτερη φορά, όταν τρεις μόλις μέρες πριν από τις εκλογές του 2004 εμφανίστηκε στην τηλεόραση ως τυποποιημένη πλέον ενσάρκωση του Διαβόλου (με τα στερεότυπα σύμβολά του ίσον: τα τουρμπάνια του, τα γένια του και όλα του τα αξεσουάρ) και καλούσε τους Αμερικάνους (προσοχή: τους καλούσε στην ακατανόητη άρα και δαιμονική γλώσσα του και όχι στα αγγλικά, που τα γνωρίζει στην εντέλεια καθώς έχει σπουδάσει στο Λονδίνο) να καταψηφίσουν τον Μπους και στην ουσία τους υποχρέωνε να τον ψηφίσουν;

 

Οι δολοφόνοι του Λονδίνου είναι οι καλύτεροι σύμμαχοι εκείνων που θέλουν να αδειάσουν βόμβες στους αμάχους του Αραβικού κόσμου. Την ώρα που ο βομβαρδισμός αμάχων ως μέθοδος εκδημοκρατισμού είχε γίνει βραχνάς για τις κυβερνήσεις της Δύσης, την ώρα που ακόμη και οι τόσο πειθήνιοι προς τις Η.Π.Α. Βρετανοί είχαν πει καθαρά πως δεν θα συμμετέχουν στους επικείμενους βομβαρδισμούς Συρίας και Ιράν, αρκούσαν πέντε βόμβες για να πεταχτεί στα σκουπίδια η παγκόσμια αντιπολεμική κινητοποίηση. Το βλέμμα και η στάση (κυρίως η στάση) του Μπους πλάι στον Μπλερ (ένα βήμα εμπρός από τους υπολοίπους, έτοιμος να βγάλει τα πιστόλια και να καθαρίσει την μπουγάδα) και τα σταυρωμένα χέρια του Σιράκ (που πλέον λειτουργούσε ως απλό φόντο) πιθανώς να λένε πολλά. Οι μεντρεσέδες και η Ισλαμική θεοκρατία είναι το υπέροχο επιχείρημα της θεοκρατίας του Θεού που καθοδηγεί τους δίκαιους αμερικανικούς πυραύλους. Η Αλ Κάιντα είναι το καλύτερο πυραυλικό σύστημα του Πενταγώνου.

 

Το έχω ξαναγράψει: ο Οσάμα Μπιν Λάντεν είναι, στα μάτια μου, μια αμερικάνικη υπερπαραγωγή, ένα απίστευτο επικοινωνιακό colpo grosso θαυμαστά ενταγμένο στο καινούριο έργο που παίζεται εδώ και δεκαπέντε χρόνια από το 2001 σε όλες τις αίθουσες του πλανήτη. Κάμποσοι με έψεξαν (και θα με ξαναψέξουν) για το ότι προσχωρώ στις θεωρίες συνομωσίας. Δεν αντιλέγω πως οι θεωρίες συνομωσίας είναι ένα κομμάτι της λαϊκής μυθολογίας και ως τέτοιο είναι μια ασφαλής μέθοδος λαϊκισμού, δημαγωγίας, μεγαλόστομων παραλογισμών και απαξίωσης της ανθρώπινης ζωής. Συχνά πυκνά μάλιστα αυτή η απαξίωση ονομάζεται αντίσταση - και είναι πάντοτε συναυτουργία, συνειδητή ή ασυνείδητη. Μα από την παραδοχή αυτή μέχρι την παράλογη απόφανση πως δεν υπάρχει πολιτικός μηχανισμός προκατασκευής και ελέγχου της κοινής γνώμης ή και της ιστορίας η απόσταση είναι πολλή μεγάλη και για να την διανύσεις χρειάζεται κάμποση συνειδητή επιπολαιότητα ή και ημιμάθεια. Κι όσο εντυπωσιακό είναι το πλήθος των ανοήτων που γυρεύουν να αναγάγουν το σύμπαν σε μια βολική για τη διάνοιά τους συνομωσία (όπου βολική σημαίνει η κατανοητή εντός μισής ώρας, στα πλαίσια, ας πούμε, της εκπομπής του Χαρδαβέλα), άλλο τόσο είναι εντυπωσιακή η πρωτοφανής εμμονή με την οποία μια σημαντική μερίδα στοχαστών και δημοσιογράφων καυτηριάζουν την κάθε πολιτική αναγωγή της προπαγάνδας ως προσχώρηση στις θεωρίες της συνομωσίας, θαρρείς και δεν υπάρχει προπαγάνδα (δηλαδή: προσπάθεια χειρισμού του πλήθους από μια διανοητική κατασκευή) από την αρχή του πολιτισμού, θαρρείς και δεν ήταν προπαγάνδα οι Πυραμίδες ή τα Ομηρικά Έπη, θαρρείς η ιστορία δεν είναι μια πολιτική έκφανση μα κάτι ουδέτερο και εξωανθρώπινο (λόγου χάρη: θαρρείς και δεν υπήρξε Αλκιβιάδης και Αλέξανδρος και Καίσαρας και Οκταβιανός και Μεγάλος Κωνσταντίνος). Ή θαρρείς κι εμείς οι ίδιοι, όσοι, τέλος πάντων, είμαστε πάνω από τα τριάντα, να μην προλάβαμε το έργο Ο ψυχρός πόλεμος - έργο που κράτησε καθηλωμένες δυο γενιές μέσα στο σκοτάδι, να χειροκροτούν ή να αποδοκιμάζουν (κάποτε και να πεθαίνουν) όποτε ένευαν οι λογής καθοδηγητές.

 

Η αμερικάνικη υπερπαραγωγή που παίζεται στα χρόνια μας εμφανίστηκε ως Προσεχώς μαζί με τους τίτλους του τέλους του προηγούμενου έργου (έτσι γίνεται πια με τις καλές παραγωγής) κι έχει τίτλο Ο μεγάλος πόλεμος των πολιτiσμών - μετά τον πόλεμο των φυλών, των θρησκειών, των αυτοκρατοριών, των εθνών, των ιδεολογιών, των καθεστώτων να κάτι μεγαλύτερο, καθολικότερο, έξι σε ένα, και, βέβαια, η απόλυτη εφαρμογή του σχήματος Εμείς Vs Οι άλλοι. Κι αν το απόλυτα καθολικό σχήμα (η αγαπημένη φαντασίωση της αμερικάνικης λαϊκής κουλτούρας) εμείς οι γήινοι Vs αυτοί οι εξωγήινοι είναι (ακόμη) επιστημονική φαντασία (ωστόσο ο Πόλεμος των κόσμων, με ραδιοφωνικό εκφωνητή τον Όρσον Ουέλς, από την δεκαετία του 1930 κατέβαζε τον κόσμο στους δρόμους) νιώθω ότι το επόμενο σχήμα πολέμου (η επόμενη υπερπαραγωγή) θα είναι το εμείς οι υγιείς (:πλούσιοι, ακίνδυνοι) Vs αυτοί οι άρρωστοι (φτωχοί, επικίνδυνοι) κάποιος μάλιστα μπορεί να πει ότι το έργο αυτό ήδη έχει αρχίσει, ιδίως αν έχει διαβάσει την Πανούκλα του Αλμπέρ Καμί. Εξάλλου το κοινό περιμένει καθισμένο στις θέσεις του από καιρό: σε πείσμα των επαναστατημένων διακηρύξεων, όσοι γυρεύουμε αύξηση του μέσου όρου ζωής μας, αδιαφορώντας για τον μέσο όρο ζωής των Ινδών και των Αφρικανών, είμαστε ήδη μέσα στους (ατομικούς) σινεμάδες μας.

 

Ας σκεφτούμε, όσο μπορούμε, τις οδηγίες χρήσης ετούτου του Πολέμου των Πολιτσμών - είναι απλές και χονδροειδείς, όπως ταιριάζει στα μεγάλα ψέματα. Ένα: εφευρίσκουμε έναν εωσφορικά κακό εχθρό. Δύο: ταυτίζουμε ετούτο τον κακό με τον πολιτισμό με τον οποίο θέλουμε να αναμετρηθούμε. Τρία: εκθρέφουμε τον ισλαμοφασισμό του κακού και των οπαδών του. Τέσσερα: ο κακός μας δίνει ένα πισώπλατο χτύπημα (κάτι σαν Περλ Χάρμπορ, μα τούτη την φορά on camera). Πέντε: καθιστούμε τον δικό μας θεοφασισμό μας δικαιωμένο πλέον πολιτικό δόγμα. Έξι: ο πόλεμος αρχίζει μα στην ουσία πολεμάμε μόνοι μας, σαν να παίζουμε σκάκι με τον εαυτό μας: αδειαζουμε τις βόμβες μας για να συνεχίσουμε να τις φτιάχνουμε και δολοφονούμε τους αμάχους μας για να έχουμε εικόνες που ανακυκλώνουν το μίσος. Αποτέλεσμα: τα όπλα πουλιούνται, οι εκλογές κερδίζονται, οι στρατηγικές συμμαχίες εκβιάζονται, η τηλεθέαση ανεβαίνει. Και φυσικά δεν υπάρχει κανένας πόλεμος πολιτισμών: η νέα θεοκρατία των Η.Π.Α. και η θεοκρατία του Ισλάμ είναι ο ίδιος πολιτισμός, η ίδια μονόχορδη δοξολογία του θανάτου.

 

Λένε πως η πρώτη μεγάλη νίκη ενός πολέμου είναι να κατασκευαστούν τα εμπόλεμα μέρη, τα οποία, βέβαια, χωρίζονται σε καλούς και κακούς. Υπό αυτή την έννοια, η κάθε αντιπολεμική στάση προϋποθέτει την άρνηση ένταξης σε εμπόλεμα μέρη, η άρνηση της διακρισής σε καλούς και κακούς. Όσοι σκοτώνουν αμάχους είναι δολοφόνοι και το επιχείρημα ναι, αλλά έχουν μια ιδεολογία είναι εξόχως επικίνδυνο: ιδεολόγος δολοφόνος ήταν και ο Χϊτλερ. Υπάρχει, βέβαια, διαβάθμιση ανάμεσα στους δολοφόνους όπως διαβάθμιση υπάρχει ανάμεσα στους γιατρούς ή και στους ποιητές: όσο μεγαλύτερη ισχύ έχουν στις άκρες των δαχτύλων τους, όσο φονικότερα όπλα διαθέτουν, τόσο ανεβαίνουν στην κλίμακα. Σήμερα την πρωτιά στην κλίμακα των δολοφόνων την κατέχει η κρατούσα τάξη των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής όχι γιατί οι Αμερικάνοι είναι καλύτεροι ή χειρότεροι από τους υπόλοιπους ανθρώπους, αλλά γιατί αυτή η απροσδιόριστη ελίτ των Η.Π.Α. (που δεν κατοικεί απαραίτητα στις Η.Π.Α.) διαχειρίζεται τη μεγαλύτερη ισχύ που είχε ποτέ αυτοκρατορία στον κόσμο. Και δεν βομβαρδίζουν μόνο με τα όπλα: βομβαρδισμός είναι η μη υπογραφή του Κιότο, βομβαρδισμός είναι η υπερθέρμανση του πλανήτη, η εξάντληση των υδάτινων πόρων. Βομβαρδισμός είναι και η χειραγώγηση των αγορών σε όφελος των παραγωγών της δύσης, βομβαρδισμός είναι και ο έλεγχος των ενεργειακών πόρων. Βομβαρδισμός είναι και η πείνα ο μεγαλύτερος από τους ατέλειωτους πολέμους της ιστορίας.

 

Το οριακό 1941 ένα δεκαεξάχρονο αγόρι που ζούσε στην μόλις κατεχόμενη από τους Ναζί Θεσσαλονίκη (μια πόλη που ακόμη είχε 50.000 Εβραίους και ένα εβραϊκό κοιμητήρι πέντε αιώνων) έγραψε: Όμως ο Πόλεμος δεν τέλειωσεν ακόμα. / Γιατί κανένας πόλεμος δεν τέλειωσε ποτέ. Ο Μάικλ Μουρ προφανώς δεν έχει διαβάσει Μανόλη Αναγνωστάκη, ωστόσο έξι δεκαετίες αργότερα, κλείνοντας το (πολυσυζητημένο μα, κατά τη γνώμη μου, εξαιρετικό από κάθε άποψη) ντοκιμαντέρ Fahrenhait 9/11, επαναλαμβάνει τα ίδια λόγια: οι πόλεμοι γίνονται για να μην τελειώνουν, γίνονται για να συνεχίζονται, για να ελέγχει μια ελίτ την πείνα των υπηκόων της. Η 11η Σεπτεμβρίου του 2001 έγινε για να αποκτήσει ο εξακολουθητικός πόλεμος ένα σημείο ιστορικής επανεκκίνησης ώστε να εξακολουθήσει να ελέγχεται η πείνα των ανθρώπων: ο ορατός θάνατος και ο αόρατος Θεός (ο πάντοτε δικός μας Θεός) χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατο ψωμιού.

 

Γράφω αυτό το σημείωμα για να πω πως οι δολοφόνοι του Λονδίνου, της Μαδρίτης και της Νέας Υόρκης είναι οι ίδιοι δολοφόνοι της Βαγδάτης και της Φαλούτζα. Πως θρέφονται από τον ίδιο θεοφασισμό και προσβλέπουν στον ίδιο παράδεισο: στην πραγματικότητα ανατροφοδοτούν ο ένας τον άλλον και προσδοκούν να αφανίσουν όσους δεν συμμερίζονται το μίσος τους. Πως οι εικόνες τους είναι κοινές, γιατί κατά έναν περίεργο τρόπο στο ίδιο στρατόπεδο. Πως οι εικόνες τους προηγούνται για να εξανθρωπίσουν τον επικείμενο φόνο.

 

Επίσης: γράφω ετούτο το σημείωμα για να μοιραστώ δυο σκέψεις με φίλους και μη: Ο θεοφασισμός πολεμιέται με το ψωμί και με την ιερότητα του σώματος ως αντιπρόταση στις ιερές αλήθειες. Όταν μιλούμε για ψωμί, είναι λογικά αδιανόητο να ρητορεύουμε πως ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός και να εναντιωνόμαστε στο άνοιγμα των αγορών μας προς τον Τρίτο Κόσμο, λέγοντας πως έτσι πολεμάμε την παγκοσμιοποίηση. Για ποιον ακριβώς άλλο κόσμο μιλούμε, όταν θέλουμε μεν τα προϊόντα της Δύσης να πουλιούνται σε όλον τον κόσμο, ωστόσο απαγορεύουμε στα τρία τέταρτα του πληθυσμού της γης να πουλήσουν και αυτοί τα προϊόντα τους στις αγορές της Δύσης, καταδικάζοντάς τους έτσι στην έσχατη φτώχεια; Αυτό δεν είναι αντίσταση: είναι είτε βαθύτατα απάνθρωπη πολιτική, είτε μεγαλειώδης ανοησία. Κι ακόμη: όταν μιλούμε για σώμα, καλό θα ήταν διάφοροι (που αυτοπροσδιορίζονται ως αγωνιστές) να διοχετεύσουν την αγωνιστικότητά τους σε κάτι διαφορετικό από πράξεις φασιστικής βίας όπως είναι οι μολότοφ στους δρόμους, ή σε δοξολογίες φονιάδων-Ιεροεξεταστών τύπου Κουφοντίνα που αποφάσισαν πως αυτοί έχουν την θεϊκή αποστολή να καθαρίζουν τον κόσμο από όσους τους φαίνονται για κακοί. Τα πιστόλια του Κουφοντίνα δεν σκότωσαν την ανισότητα και την κοινωνική αδικία, μήτε φέρανε τρεχούμενο νερό στους σκηνίτες τσιγγάνους φέρανε την περιστολή των ατομικών ελευθεριών και κάνανε τον τρομονόμο αποδεκτή κοινωνική πραγματικότητα. Ποιον θα μπορούσαν να βρουν καλύτερο σύμμαχό τους οι Αμερικάνοι; ακόμη κι αν δεν είχαν φτιάξει αυτήν την Ε.Ο. 17 Νοέμβρη (ξεφτελίζοντας και στρεβλώνοντας την μνήμη της ωραιτερης και μη βίαιης- συλλογικής στιγμής της μεταπολεμικής Ελλάδας), θα έπρεπε να την είχαν εφεύρει.

 

Τέλος γράφω αυτό το σημείωμα και για να (ξανα)σημειώσω την θαμπή μου αίσθηση: αν οι εξουσίες φτιάχνουν εικόνες για να εξανθρωπίσουν και να πουλήσουν τον επικείμενο φόνο, όσοι θέλουμε να λέμε πως στεκόμαστε απέναντι σε ετούτο τον φόνο ας καταγράψουμε την αντιπρότασή μας σε ετούτες τις εικόνες. Σε μια σειρά επιφυλλίδων προσπάθησα να μιλήσω για ό,τι μου φαίνεται εμένα ως αντιπρόταση: το τρεμάμενο ανθρώπινο σώμα. Το σώμα ως μνήμη (ας πούμε: ένας ίσκιος στον τοίχο της Χιροσίμα κι ένα σώμα στην Τιεν Αν Μέν απέναντι από τα τανκς), το σώμα ως τέχνη (ας πούμε: η Αφροδίτη της Μήλου και η Αφροδίτη του Μποτιτσέλι), το σώμα ως λαγνεία (ας πούμε: η πορνογραφία), το σώμα ως προσδοκία. Ας πούμε: ένα αγόρι κι ένα κορίτσι που ανταλλάσσουν βλέμματα σε κάποιον δρόμο της Βαγδάτης ή στο μετρό του Λονδίνου...

 

 

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Μακεδονία της Κυριακής, στις 17-7-2005 και 24-7-2005.)