Θανάσης Τριαρίδης

 

Η Αφροδίτη εδώ και τώρα

 

 

1

 

Η ιστορία μας μπορεί να αρχίζει το 1484 μ.Χ.: ήδη από την προηγούμενη χρονιά ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής Θωμάς Τορκουεμάδα, μετά την έγκριση της καθολικής Ισαβέλλας, έχει αρχίσει να καίει στις πλατείες των Ισπανικών πόλεων Εβραίους, Τσιγγάνους και γυναίκες που έχουν μέσα τους τον δάιμονα. Μόλις έναν χρόνο αργότερα, δύο Δομινικανοί ιερείς, ο Γιακομπ Σπένγκλερ και ο Χάινριχ Κρέμερ, δημοσιεύουν το σύγγραμμα Malleus Maleficarum, δηλαδή Το Σφυρί των Μαγισσών. Πρόκειται για μια συρραφή των μέχρι τότε διάσπαρτων δοξασιών της Ιερής Εξέτασης για το πώς να εντοπίζει κανείς τον δαίμονα μέσα στο σώμα των γυναικών και πώς να τον συντρίβει: με βασανιστήρια και φριχτό θανατο. Σε λίγους μήνες, αυτό το βιβλίο επικυρώνεται και με την Παπική Βούλα αν έχει κάποια σημασία Πάπας ήταν ο Ιννοκέντιος Η΄ (ένας ακόμη αθώος δολοφόνος). Η νέα εποχή της Ιερής Εξέτασης ήταν πραγματικότητα.

 

Το Malleus Maleficarum ήταν ένα από τα πιο φονικά βιβλία της ιστορίας (μπορεί να μπει πλάι στην Αποκάλυψη και στις άλλες εσχατολογίες του τρόμου ή πλάι στο Mein Kampf): στους επόμενους τρεις αιώνες (όλο και πιο εμπλουτισμένο) έγινε το βασικό εργαλείο με το οποίο οι χριστιανοί Ιεροεξεταστές καίγαν, ακρωτηριάζαν, παλουκώναν, πνίγαν και βασανίζαν τις γυναίκες που τους φαίνονταν πως ήταν μάγισσες - δηλαδή, εκείνες που ξυπνούσαν σεξουαλική λαχτάρα στους άντρες. Αρκούσε μια καταγγελία για μια γυναίκα (ας πούμε, πως μορφή της προκάλεσε ονείρωξη σε έναν γείτονα) για να οδηγηθεί στις φλόγες. Αποτέλεσμα:: μέχρι τα μέσα του 18ου αιώνα, περισσότερες από ένα εκατομμύριο γυναίκες σε Ευρώπη και Αμερική θανατώθηκαν δημόσια και ολόκληρος ο δυτικός κόσμος (και όχι μόνο αυτός) γαλουχήθηκε από τη χριστιανική τρομοκρατία και την ενοχοποίηση της επιθυμίας. Η φυσικότερη ανθρώπινη λειτουργία, το σεξουαλικό ένστικτο, έγινε με την Παπική Βούλα επιχείρημα θανάτου και τελετουργικού φόνου. Κι όλα αυτά στο όνομα του Χριστού - όπως άλλωστε έγινε και με τις Σταυροφορίες, όπως έγινε και με τις γενοκτονίες των Ινδιάνων από τους Ισπανοπορτογάλους κονκισταδόρες.

 

Δεν υπήρξε στην ιστορία πιο λυσσαλέος πολέμιος του γυναικείου σώματος (δηλαδή της γυναικείας φύσης) από τον θεσμοθετημένο χριστιανισμό (εξάλλου και το Ισλάμ ξεκίνησε ως μια μεταγραφή του Χριστιανισμού στον κόσμο της ερήμου). Διόλου ανεξήγητο: οι θρησκείες πάντοτε εχθρεύονται το σώμα αντιστρατεύονται την ανεξαρτησία του, τα πάθη του, τις αδυναμίες τους, τις ορμές του. Δεν είναι τυχαίο πως ο βασικός κανόνας των μονοθεϊστικών θρησκειών είναι η αθάνατη ψυχή που θα αποθεωθεί σε ένα μακρινό και ασαφές επέκεινα - να ένα πρώτης τάξεως πρόσχημα για να σκλαβώσουμε το σώμα, να το κάψουμε στις φωτιές, να το κομματιάσουμε σε πολέμους για χάρη κάποιου μοναδικού Κυρίου, να το αφανίσουμε σε κρεματόρια και σε πυρηνικά μανιτάρια. Άρα οτιδήποτε γεννά ηδονή στο σώμα πρέπει να δαιμονοποιηθεί, να γίνει βρώμικο, ρυπαρό, αμαρτωλό. Οι γυναίκες ήταν τα πρώτα και διαχρονικά θύματα: ίσως γιατί οι γυναίκες, ακριβώς επειδή γεννούν ανθρώπους, έστεκαν μακρύτερα από τα κυρήγματα μίσους και τις φενάκες των θρησκειών. Η Παλαιά Διαθήκη φρόντισε να αποδώσει στην (έτσι κι αλλιώς παραπληρωματική) Εύα την απαρχή όλων των ανθρώπινων δεινών. Η συνέχεια μοιάζει αναμενόμενη: το προπατορικό αμάρτημα βαραίνει τους ανθρώπους και θα ερμηνεύει την φρίκη της ζωής τους, οι πόρνοι και οι μοιχοί θα πέσουν στην λίμνη της φωτιάς της Αποκάλυψης. Το σώμα της γυναίκας εξ αρχής λογαριάστηκε από την Εκκλησία ως δαιμονικό σκεύος: οι φωτιές ήταν το φυσικό επακόλουθο. Οι πλείστοι όσοι θρησκευτικοί μεταρρυθμιστές διόλου δεν τις σταμάτησαν: ο Μαρτίνος Λούθηρος, παρά τις τόσες του αντιθέσεις με το Βατικανό, διακήρυσσε την ακλόνητη πίστη του στο κάψιμο των μαγισσών και των Εβραίων. Κι αν κάποιοι σήμερα προσπαθούν να μιλήσουν για λάθη του παρελθόντος τα οποία πέρασαν ανεπιστρεπτί, η πραγματικότητα τους διαψεύδει: και για τον Χριστιανισμό του σήμερα η γυναίκα εξακολουθεί να είναι εχθρός: το σώμα της δεν της ανήκει, η ηδονή της είναι αμαρτία, υποχρεούται να φοβάται τον άντρα - κι όταν έχει περίοδο δεν κάνει να μπαίνει στην εκκλησία, γιατί τάχα είναι βρώμικη, μιαρή.

 

Ωστόσο η ιστορία μας δεν τελείωνει εδώ: η (απρόσμενη) απάντηση στο Malleus Maleficarum αναδύεται σε μια εικόνα.

 

 

 

2

 

Βρισκόμαστε και πάλι στο 1484, (δηλαδή την ίδια χρονιά που οι Σπένγκλερ και ο Κρέμερ κωδικοποιούν το μίσος των επερχόμενων αιώνων): ένας φλωρεντινός ζωγράφος ολοκληρώνει μια παραγγελία για το σπίτι ενός πλούσιου εμπόρου του καιρού του, του Λορέντζο ντι Πιερφραντζέσκο. Ο ζωγράφος ήταν ο Σάντρο Φιλιπέπι, γνωστότερος με το παρόνομα Μποτισέλι (ο ίδιος την μοναδική φορά που υπέγραψε εικόνα του, έγραψε το όνομά του με ελληνικά γράμματα: Αλέξανδρος) και ο πίνακας του ένας από τους διασημότερους της ιστορίας: Η γέννηση της Αφροδίτης εδώ και διακόσια χρόνια είναι το απόλυτο έβλημα του Μουσείου Ουφίτσι. Όλοι έχουμε δει την εικόνα, είτε από κοντά είτε σε κάποια από τις αναρίθμητες αναπαραγωγές του - μα δύσκολα μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε πως ετούτη η θεσπέσια γυναίκα ζωγραφίστηκε την χρονιά που η Εκκλησία ξεκινούσε τον χειρότερο διωγμό εναντίων της γυναικείας σεξουαλικότητας και της γυναικείας φύσης. Και περισσότερο από σύμπτωση, ετούτη η εικόνα είναι μια διαρκής απάντηση: απάντηση στο θεσμοποιημένο μίσος, στον τελετουργικό θάνατο, στην πολιτική του τρόμου.

 

Ο ζωγράφος που έφτιαξε ετούτο τον πίνακα φαίνεται πως καίγονταν από κάτι πολύ μεγαλύτερο από την Αλήθεια: ο Σάντρο Μποτιτσέλι (την μοναδική φορά που υπέγραψε εικόνα του -ήταν η Μυστική Βάπτιση του 1500-, έγραψε το όνομα του με άψογα ελληνικα: Αλέξανδρος) κυριολεκτικά σπαράχτηκε από τις ίδιες του τις αντιφάσεις. Εκείνος που ζωγράφισε τις ωραιότερες γυναίκες της ανθρώπινης ζωγραφικής, κάποτε έγινε Ολοφυρόμενος, οπαδός της ηθικής δημοκρατίας του Τζιρολάμο Σαβοναρόλα που διακύρησσε πως η τέχνη και η ομορφιά είναι μορφές ανηθικότητας και αμαρτίας. Δεκατρία χρόνια αργότερα από την Γέννηση της Αφροδίτης, ο Μποτιτσέλι δεν δίστασε να κάψει μερικές από τις ίδιες του τις εικόνες στην Καύση των Ματαιοτήτων που διέταξε ο φανατικός καλόγερος-κυβερνήτης της Φλωρεντίας την Αποκριά του 1497. Το τέλος εκείνου του κάποτε δοξασμένου Αλέξανδρου ήταν ένας ακόμη παραλογισμός: για μια δεκαετία κλείστηκε στο σπίτι του δίχως να ζωγραφίζει. Ο θρύλος λέει πως βρήκανε το πτώμα του από την μυρωδιά στο μοναχικό του δωμάτιο, τον Μάιο του 1510.

 

Στέκομαι στις παράφορες αντιφάσεις του Μποτιτσέλι γιατί πιστεύω πως ετούτη η Αφροδίτη που διαρκώς ξαναγεννιέται μπροστά στα μάτια μας είναι η πιο έμπρακτη απόδειξη για το ότι η τέχνη ελευθερώνει ενώ η θρησκεία σκλαβώνει. Θυμίζω τον παλιό μύθο: ο Κρόνος ευνουχίζει τον πατέρα του Ουρανό με το δρεπάνι, οι ματωμένοι όρχεις πέφτουν στη θάλασσα, από μια πράξη φριχτής βίας αναδύεται η ομορφιά ακριβώς για να ισορροπήσει ο ακατανόητος κόσμος. Είναι σκληροί οι παλιοι μύθοι: η σάρκα της Αφροδίτης προϋποθέτει την άρνηση του Ουρανού ως πατέρα-αφέντη, ο εξανθρωπισμός προϋποθέτει εξέγερση. Υπό την έννοια αυτή το δρεπάνι του Κρόνου είναι το κρίσιμο όργανο, αυτό που εκκινεί την ιστορία. Ο Μποτιτσέλι, ίσως συνειδητά, ίσως ασυνείδητα, βρέθηκε μπροστά σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια άχρονη ευτοπία βρέθηκε στην αρχή του ανθρωπινου χρόνου. Στα αναρίθμητα κείμενα και βιβλία που έχουν γραφτεί για την μαγική εικόνα του φλωρεντινού, γίνεται προσπάθεια να κωδικοποιηθούν μυστικά σύμβολα, ιδεολογικοί κώδικες και σήματα ενός κρυφού μυνήματος που εκπέμπεται παράλληλα με τα όσα βλέπουμε. Ωστόσο έχω την αίσθηση πως η Γέννηση της Αφροδίτης στέκει στον αντίποδα της κάθε κωδικοποίησης: ο πίνακας είναι ακαταλόγιστα ολοφανερός, ενδεχομένως τόσο φανερός που μοιάζει με ψεύτικος ή τόσο φανερός που μοιάζει με όνειρο. Πιθανώς γιατί είναι η πρώτη εικόνα των χριστιανικών χρόνων όπου η σάρκα φανερώνεται μόνη της, ως αυτοσκοπός του βλέμματός μας, δίχως να συμπληρώνεται από την όποια αποστολή της (: την Αποστολή, με κεφαλαίο Α). Αλλιώς: είναι η πρώτη εικόνα των χριστιανικών χρόνων που συνειδητά δεν αναγγέλει (την ευτοπία της, την ομορφιά της, τον ολοκληρωτισμό της, το μέλλον), δεν επαπειλεί και δεν κηρύττει την (τρομερή) επερχόμενη αλήθεια: στέκει μπροστά μας δίχως ηθικό πρόσημο (για την ακρίβεια: πριν από τα ηθικά πρόσημα), τη ζούμε αυτονόητα, ως συνέχεια του πρωινού φωτός και της πράσινης θάλασσας, hic et nunc, εδώ και τώρα.

 

Υπάρχουν πολλοί που πιστεύουν πως η αντιθρησκευτική πρόταση που εκφράζει η Αναγέννηση (είτε αυτή έκφράζεται με τον Πλήθωνα, είτε με τον Μποτιτσέλι, είτε με τον Λεονάρντο, είτε με όποιον άλλο) δεν είναι τίποτε άλλο παρά το έργο λίγων Πεφωτισμένων που κατέχουν μια μυστική και απαγορευμένη ελευθέρια γνώση, την οποία και διαχέουν σε επιστήμη, φιλοσοφία και τέχνη, πάντοτε μετρημένα για να μην τους κάψουν οι φλόγες της Ιερής Εξέτασης. Δεν είναι ολότελα άτοπη αυτή η ερμηνεία και αναμφίβολα είναι ιδιαίτερα γοητευτική καθώς γέννησε εδώ και χίλια χρόνια μια ατέλειωτη σειρά βιβλίων μυστικολογίας και συνωμοσιολαγνείας, τόσο πολλά που ο Έκο έγραψε ένα ολόκληρο μυθιστόρημα, το Εκρεμμές του Φουκό, για να αποδομήσει τον μύθο τους, δίχως να γίνει ιδιαίτερα κατανοητός ως προς τη στοχοθεσία του (ενώ αντίθετα ο Νταν Μπράουν, που απλώς έκανε ένα συμπίλημα των πιο κατανοητών εκδοχών ετούτης της τάσης, πέτυχε, παραδόξως, το παγκόσμιο μπεστ σέλερ μα διαβάζοντάς τον σκέφτηκα, τι κρίμα να σπαταλά τόσες σελίδες για να μας ξαναπεί ποιος ήταν ο Ιωάννης στον Μυστικό Δείπνο του Λεονάρντο, δίχως προηγουμένος να αναρωτηθεί ποιος είναι αυτός που στέκεται στο κέντρο). Ωστόσο, αν παραδομένοι στη γοητεία της μυστικολογίας τη λογαριάσουμε ως τη μοναδική ιστορία κινδυνεύουμε να διολισθήσουμε σε μια εκ νέου αποδοχή της θρησκείας καθώς θα αποδεχόμασταν πως η ανθρώπινη πορεία είναι ένα παρεπόμενη μιας (απόλυτης άρα και θεοποιημένης) μυστικής γνώσης, που θα ανέμενε να βγει στο φως για να σταθεί σε ένα μεγάλο βάθρο και να την προσκυνούν οι πιστοί της.

 

Επιμένω να πιστεύω πως η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι προαποφασιμσένη από πατέρες παντοκράτορες ή αρχαίους σοφούς, αλλά πως, τουλάχιστον στο πιο γόνιμο κομμάτι της, εξακολουθεί να φτιάχνεται από τους ανθρώπους που τη ζούνε. Ο Φρόιντ θα μας έλεγε πως η ιστορία είναι πρώτα από όλα ένστικτα: ένστικτο για την επιβίωση, ένστικτο για την αυτοκαταστροφή, και ένστικτο για την σεξουαλική επαφή. Αλλιώς: είμαστε σώμα που ερεθίζεται και ονειρεύεται -και η θεωρία της μυστικής αλήθειας στην ουσία της αρνείται τοι ίδιο το σώμα μας. Για να υποστηρίξουμε δημόσια την σεξουλικότητα του θρύλου του Ναζωραίου με τη Μαγδαληνή, δεν χρειαζόμαστε έναν ακόμη Κώδικα, κρυμμένο σε παρεκκλήσια και τάφους, μια μεγαλειώδη απόδειξη που θα γινεί η καινούρια Μία Αλήθεια - αρκεί να υπογραμμίσουμε πως στον δικό μας νου ένας τέτοιος μύθος δίχως τον έρωτα, τον πόθο και την ηδονή μοιάζει ανυπόφορα ακρωτηριασμένος. Οι ανθρώπινες λαχτάρες και η ανθρώπινη παραφορά είναι σημαντικότερα από τους κώδικες, τις εντολές και τις μυστικές γνώσεις που προϋποθέτουν καινούριες ή παράλληλες ιεραρχίες και, το σπουδαιότερο, αυτές οι λαχτάρες είναι που μας ξεστρατίζουν, κάνοντας την σχετική διάρκεια του κόσμου, δικό μας χρόνο, χαμένο και ανεπανάληπτο. Αν ο Τζιότο ζωγράφισε έτσι όπως ζωγράφισε τα δάκρυα του Χριστού, της Μαγδαληνής, της Παναγίας και των στρατιωτών στο Παρεκλήσσι Σκροβένι, ή το βαρύ (γεμάτο γάλα;) στήθος της Παναγίας εν Δόξη (σήμερα κι αυτή στο Ουφίτσι), νομίζω πως το έκανε γιατί από ένα σημείο και μετά, πέρα από απαγορευμένες και παραδεκτές γνώσεις, πίστεψε στα τρέμουλα και στις εκκρίσεις του σώματος περισσότερο από τους συντεταγμένους κανόνες που έχουν προδικάσει την ανθρώπινη πορεία μέχρι το τέλος της. Ο Λεονάρντο δεν είχε ανάγκη μια ολάκερη αδελφότητα για να κατανοήσει το ότι ο κόσμος αναπαράγει τον εαυτό του μέσα από τις θηλυκές καμπύλες και να γυρέψει ετούτες τις καμπύλες των αινιγμάτων του σε αμφισημίες που διαδέχονται η μία την άλλη ως προσωπικά στοιχήματα και όχι ως κωδικοποιημένη καθολική αλήθεια. Ο παράφορος Μποτιτσέλι προφανώς συνέλαβε την Αναδυόμενη Αφροδίτη έχοντας στο νου του την Ανάσταση του Χριστού μα έξαφνα (κι ας προσεχτεί η λέξη: εξαφνα) ως κουζουλός έκανε το κρίσμο βήμα για το ξεστράτισμα: μην αντέχωντας το πλέγμα των κανόνων που λογάριαζαν την ομορφιά για αμαρτία ζωγράφισε μια σάρκα τόσο εκτυφλωτική που ακυρώνει όλα τα προαπαιτούμενα του καιρού του: τον χρόνο, την ηθική, την ουράνια αρχή.

 

Πέρασαν πέντε αιώνες από τον Σπέγκλερ και τον Κρέμερ, μα το Σφυρί των Μαγισσών, σε πείσμα της τελεολογικής συναίνεσης των θεολόγων, δεν τέλειωσε. Αναλογιστείτε πόσοι διδάσκουν γύρω μας τα Malleus Maleficarum του καιρού μας, πόσοι πολεμούνε την σώμα, ενοχοποιούν τις επιθυμίες, ονομάζουν αμαρτία την ηδονή πάντοτε σε αγαστή συνεργασία με όσους καίνε, βομβαρδίζουν, βασανίζουν, καταστρέφουν. Ναι, ο Φρόιντ θα μιλούσε για το ένστικτο της αυτοκταταστροφής - μα πάντοτε την ώρα που οι φασίστες θα συντρίβουν με τα σφυριά τους τις ανθρώπινες λαχτάρες, οι καρδιές των κουζουλών θα εξακολουθούν να πυρώνουν και τους ξεστρατίζουν. Κι έξαφνα μια θεσπέσια Αφροδίτη θα αναδύεται στον αφρό των κυμάτων, εδώ και τώρα για να αποδιώξει με την θωριά της τον φόβο, για να μετατρέψει την απελπισία σε λαχτάρα και πεθυμιά.

 

 

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Μακεδονία της Κυριακής στις 13-3-2005 και στις 20-3-2005. Περιλαμβάνεται στο βιβλίο Σημειώσεις για το τρεμάμενο σώμα που εκδόθηκε την άνοιξη του 2006 στη σειρά Αντιρρήσεις των εκδόσεων Τυπωθήτω.)