Θανάσης Τριαρίδης

 

 

Η νέα θεοκρατία και οι θαμπές αισθήσεις

 

 

1

 

Στην επιφυλλίδα της 31ης Οκτωβρίου, μιλώντας υπέρ της ομοφυλοφιλίας, έγραφα πως ο φασισμός πουλάει και προσπαθούσα να υπαινιχτώ πως η πρόταξη του γενικού και ακαθόριστου φόβου έναντι του ατομικού ανθρώπινου δικαιώματος (γιατί αυτό είναι ο φασισμός) ήτανε σχεδόν πάντοτε κυρίαρχο κοινωνικό και ψυχολογικό ρεύμα, κι όχι μια μειοψηφική ομάδα όπως σφαλερά νομίζουν ορισμένοι (θυμίζω: ο Χίτλερ κατέλαβε την εξουσία στη Γερμανία μετά από μια καθαρή εκλογική νίκη). Δυο μέρες αργότερα επαληθεύθτηκε για ακόμη μια φορά το ότι πράγματι ο φασισμός πουλάει καλά και σίγουρα: στις αμερικανικές προεδρικές εκλογές νίκησε αυτός που πούλησε καλύτερα τον τρόμο του Άλλου (δηλαδή: ο πιο φασίστας) κι ας είχε γεμίσει τον κόσμο και τη χώρα του με αίμα, φέρετρα, βία και κουλτούρα θανάτου. Η 2η του Νοεμβρίου του 2004 ήταν ένας ακόμη καρπός της 11ης Σπετεμβρίου του 2001, που με τη σειρά της, παρά τους τραγικούς νεκρούς της, αποδεικνύεται το καλύτερο colpo grosso της νέας εποχής - μέχρι το επόμενο.

 

Στους μεγάλους φασισμούς του εικοστού αιώνα η βασική επαγγελία ήταν ο νέος άνθρωπος. Στον πραγματοποιούμενο φασισμό του 21ου αιώνα η υπόσχεση αφορά τον νέο Θεό - αυτόν που αντί για αστραπές κρατά στα χέρια του πυρηνικές βόμβες. Ετούτος ο νέος Θεός ξαναχωρίζει τους ανθρώπους σε καλούς και κακούς - το δόγμα είναι παλιό και δοκιμασμένο: ο μη ων μετ εμού, κατ εμού εστί. Σχεδόν μοιραία η αναγγελία της ιδιότυπης επερχόμενης δικαιοσύνης εκείνων που θεωρούν πως ο Θεός ευλογεί τις βόμβες τους, τα χατζάρια τους, τα αεροπλάνα τους, τις σημαίες τους δείχνει να γίνεται το πολιτκό μέτρο του 21ου αιώνα. Ο Τζορτζ Μπους τζούνιορ και ο Οσάμα Μπιν Λάντεν υπάρχουν μόνο εξαιτίας του τρόμου που σπέρνουν, μιλούν και οι δύο με τον αλάθητο Θεό τους, υποδεικνύουν ο ένας τον άλλο ως Διάβολο, θεωρούν πως μπορούν να σκοτώνουν για χάρη της αλήθειας που τους δόθηκε από τους ουρανούς - και φυσικά συμφωνούν σε όλα όσα αναφέρονται στη διαχείριση των ανθρώπων που θεωρούν κοπάδια τους Κοντολογής: πάνε να αντικαταστήσουν την μεταπολεμική ισορροπία του τρόμου με έναν καθαρό συνεταιρισμό, μια συμφωνία του τρόμου: την νέα θεοκρατία.

 

Είναι μια ακόμη μετεξέλιξη μιας τρομερής προϊστορικής μηχανής που σκλαβώνει τους ανθρώπους και τούτη η μηχανή είναι η θρησκεία, δηλαδή η διαχείριση του ανθρώπινου φόβου. Το δόγμα των μονοθεϊσμών όσοι με πιστέψουν, θα σωθούν (αυτοί μόνο και άλλος κανένας) συνοδευμένο με το ο μη ων μετ εμού κατ εμού εστί είναι η κλασικότερη συνταγή σκλαβιάς. Δεν είναι τυχαίο πως οι ρυθμιστικές θρησκείες είχανε πάντοτε και εξακολουθούν να έχουνε πέραση στους πεινασμένους, στους χουγιαγμένους, στους αδικημένους: στο βάθος του τούνελ τους τάζουν μια απόλυτη όσο και ολοκληρωτική δικαιοσύνη, αφανισμό των εχθρών, αιώνια λύτρωση, ολόφωτο παράδεισο και κατάμαυρη κόλαση, δηλαδή σχήματα τρόμου που ναρκώνουν την επίγεια δυστυχία. Κι ούτε είναι τυχαίο πως ένα κομμάτι των πεινασμένων και αδικημένων του σημερινού κόσμου, δηλαδή ολόκληρος ο αραβικός κόσμος, έχει εναποθέσει την άλλοτε πολιτική (ή έστω πολιτικότερη) αγωνία του για ένα καλύτερο αύριο (σωστότερα: για να υπάρξει αύριο) στην αποκλειστική διάθεση και διαχείρηση του Ισλάμ, που εφαρμόζει πάνω του μια από τις χειρότερες εκδοχές θεοκρατίας, καθώς μετασχηματίζει την απελπισία τους σε όπλο θανάτου. Αποτέλεσμα: οι άντρες γίνονται μουτζαχεντίν, δηλαδή ασσασίνοι, οι γυναίκες γίνονται απρόσωπα και ασώματα όντα κάτω από μπούργκες και μαντίλες, οι άνθρωποι απο-προσωποποιούνται για να γίνουν στρατιώτες της πίστης τους, δηλαδή όργανα του ιερού πολέμου. Εν τω μεταξύ μια πρώην μουσουλμάνα Ολλανδή βουλευτής, η Αγάν Χίρσι Αλί επικυρήσσεται επειδή καταγγέλει την σκλαβιά των γυναικών του Ισλάμ, ενώ ο σκηνοθέτης Τέο Βαγκ Γκογκ που γυρίζει σε ταινία το βιβλίο της, δολοφονείται τελετουργικά με σφαίρες και με μαχαίρι στη μέση του Άμστερνταμ

 

Το ερώτημα είναι καίριο (τουλάχιστον για μένα): πώς μπορεί να αντισταθεί σε τούτο τον θεοκρατικό φασισμό των θρησκειών; Τι μπορεί να αντιπροτείνει; Φυσικά δεν έχω βεβαιότητες, έχω μόνο θαμπές αισθήσεις. Ας πούμε: μύθοι και όχι θρησκεία, πάθη και όχι αλήθειες, ανθρωπινα λάθη κι όχι ουράνια αλάθητα. Αλλιώς: κάθε τι που είναι ανθρώπινη έκφραση, δηλαδή ανθρώπινη αγωνία, δηλαδή ανθρώπινη λαχτάρα. Και στα σίγουρα: όχι βία, όχι απαγορεύσεις, όχι μια ακόμη μια (δική μας τούτη τη φορά) θεοκρατία με εξίσου αλάθητα δόγματα έναντι αυτής που νιώθουμε πως μας σκλάβώνει.

 

Αυτές τις θαμπές αισθήσεις θα επιχειρήσω να απλώσω - στις δύο επόμενες συνέχειες ετούτο του κειμένου.

 

 

 

2

 

Προσπαθώντας να περιγράψω τι είναι αυτό που λογαριάζω για νέα θεοκρατία, έκανα λόγο για έναν νέο Θεό που έχει αντικαταστήσει στην ρητορική των λόγης καθοδηγητών του τον νέο Άνθρωπο των φασισμών του 20ου αιώνα. Αυτός ο Θεός πλέον δεν οδηγεί του ανθρώπους στον ίσιο δρόμο, αλλά τους προαπαιτεί για να εκστρατεύσει, να βομβαρδίζει, να σκοτώσει, συνήθως με συνοπτικότερες διαδικασίες από εκείνες που έπαιρνε τις αποφασεις του ο Θεός των σταυροφόρων πριν από χίλια χρόνια.. Ας μην κρυβόμαστε πίσω από την θλίψη μας: η νέα θεοκρατία είναι ο σημερινός κυρίαρχος φασισμός και η κυρίαρχη πλειοψηφία του κόσμου.

 

Το μεγάλο (και ιστορικά κερδισμένο) στοίχημα των μονοθεϊσμών ήταν, είναι και θα είναι η ένταξη του ανθρώπου σε έναν καθολικό κόσμο, σε μια σφυρηλατημένη πνευματική ενότητα, δηλαδή σε μια εμπεδωμένη σκλαβιά. Ετούτη την σκλαβιά την επέβαλε ο Χριστιανισμός τον κρίσιμο τέταρτο αιώνα και τριακόσια χρόνια αργότερα το Ισλάμ επέβαλε μια δεύτερη σκλαβιά σε όσους απελπισμένους δεν χωρούσαν στο μαντρί του Χριστιανισμού. Η σημερινή νέα θεοκρατία δείχνει να είναι η απάντηση των εξουσιών (ή της εξουσίας) σε έναν κόσμο πολυδιασπασμένο αισθητικά, επικοινωνιακά ενιαίο και ανισόπεδα ανόμοιο, όπου η όποια (έστω και ρητορική) επιθυμία για πολλαπλές επιλογές πρέπει να αναιρεθεί με πείνα και φόβο.

 

Σκέφτομαι εκείνη την ήδη θρυλική δήλωση του μουλά Ομάρ: εσείς έχετε την κόκα κόλα, εμείς έχουμε τον θάνατο. Η φράση αυτή διακηρύττει ένα καθαρό (και ως εκ τούτο σχεδόν αήτητο) φασιστικό σχήμα (εμείς οι καλοί, δίκαιοι, πιστοί, αγνοί εσείς οι κακοί, άδικοι, άπιστοι, αμαρτωλοί), γι αυτό και επικονωνιακά σάρωσε κάθε απέναντι φλυαρία. Ευθύς αμέσως ο Τζορτζ Μπους και όσοι αποτελούν το σύστημα Μπους του απάντησαν με όρους εξίσου θεοκρατικούς: ο Θεός που ευλογεί την Αμερική ανέλαβε τα ηνία του πολέμου τους, εφήρμοσε την τακτική Σοκ και Δέος (κάτι ανάλογο με τον αφανισμό των αμαρτωλών πόλεων Σόδομα και Γόμορρα) και ελευθέρωσε βομβαρδίζοντας, παρόμοια με τον τον πατέρα Αφέντη που ρίχνει κεραυνούς φέρνοντας τους απίστους στον ίσιο δρόμο. (Σύμπτωση: ενώ γράφεται αυτό το κείμενο, οι Αμερικάνοι ισοπεδώνουν την Φαλούτζα κι ονομάζουν το θανατικό που σπέρνουν Επιχείρηση Αόρατη Οργή - δηλαδή: κάτι σαν Dies Irae).

 

Όσο για μένα: εφόσον πρέπει να διαλέξω, προτιμώ την κόκα κόλα από τον θάνατο που εξαγγέλει ο μουλάς Ομάρ. Η κόκα κόλα είναι ένα μπουκάλι με ζαχαρωμένο νερό ή με ζαχαρωμένο φαρμάκι, μια νεοαποικιακή πολυεθνική που βαρύνεται με δεκάδες εκλήματα σε ανατολή και δύση ωστόσο το προϊον της παραμένει κάτι που το φτιάξανε άνθρωποι για να το πιούνε ή για το πουλήσουν σε ανθρώπους κι είναι στο χέρι των ανθρώπων να πάψουν να το πίνουν, ή να οδηγήσουν στην (ανθρώπινη) δικαιοσύνη την εταιρία για τα εγκληματά της. Ο προαναγγελθείς εξ ουρανών θάνατος, ιδίως έτσι όπως τον κρατούν στις άκρες των δαχτύλων τους οι πιλότοι των αμερικάνικων βομβαρδιστικών ή οι πιστοί μαχητές των μουλάδων (όλοι τους καλοετοιμασμένοι νεοασασίνοι) είναι κάτι που στέκει πέρα από οποιαδήποτε ανθρώπινη δικαιοσύνη - ακριβώς διότι ο ίδιος αποτελεί την ύψιστη δικαιοσύνη: υψωμένος από ένα άχρονο βάθρο, αιωνίως επίκειται πέρα από δικές μας αποφάσεις και επιλογές ενώ συμβαίνει επάνω μας - και παραδόξως επείκειται ακόμη πιο άμεσα για όποιον αρνείται να τον ενστερνιστεί ως κανόνα της ζωής του. Έτσι το βιολογικό τέλος μας από αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής μας, γίνεται ο ιδεολογικός μπαμπούλας της, το διαρκές σκιάχτρο της, ο τρόμος που ακυρώνει την ελευθερία την επιθυμία της ελευθερίας (ακόμη και την επιθύμία της κόκα κόλας).

 

Λένε πολλοί πως με ονειροπολήσεις δεν γίνεται πολιτική, μήτε και γράφεται η ιστορία. Ωστόσο (κι ίσως αυτή εν τέλη να είναι η κρισιμότερη στιγμή της ιστορίας του δυτικού κόσμου) μετά από χίλια χρόνια κυριαρχίας του θεοκρατικού φασισμού, η ανθρώπινη ονειροπόληση έδωσε την (ασυνείδητη) απάντησή της μέσω της τέχνης. Στο χάραμα του 14ου αιώνα, στη πεδιάδα της Τοσκάνης, δυο θεολογικής αφετηρίας δηλώσεις πίστης παρεκτράπηκαν, δηλαδή γίναν ονειροπόληση, δηλαδή αποθεολογικοποιήθηκαν - και στην κυριολεξία ξαναέστησαν την ανθρώπινη σάρκα. Το γεγονός ότι μπορούμε να ζητούμε την ομορφιά σε ένα σώμα και μία ψυχή (το στερνό αίτημα του Ρεμπό) κατα πάσα πιθανότητα το οφείλουμε στην Κωμωδία του Δάντη Αλιγκιέρι και σε ό,τι ζωγράφισε σε ένα παρεκκλήσι της Πάδοβας ο Τζιότο ντι Μποντόνε. Οι εικόνες του Παρεκκλησιού Σκροβένι (ας πούμε: οι εικόνες του δακρυσμένου Χριστού, του δακρυσμένου στρατιώτη, της δακρυσμένης Μαγδαληνής, της δακρυσμένης Παναγίας) είναι δηλωτικές ετούτης της απρογραμμάτιστης ονειροπόλησης: κάποιος που δακρύζει είναι σώμα και πρόσωπο, δηλαδή πρόκεται να πεθάνει, να γίνει χους και ματαιότητης ματαιοτήτων - δηλαδή ζει. Την ίδια ονειροπόληση καταγράφει ο Δάντης σε εκείνους τους τρομερούς στίχους από το Καθαρτήριο (ΧΧΙ, 133-136)

 

[...]Ετούτη τη στιγμή θα το νιώθεις

τι τρομερή αγάπη με κατακαίγει

που λησμονώ τον θάνατό μας

και λογαριάζω έναν ίσκιο για σώμα ζωντανό.

 

 

 

Αυτή είναι η αίσθηση που έχω για κάτι σαν αντιπρόταση: η ονειροπόληση έναντι της βεβαιότητας. Ονειροπόληση για τη ζωή μας, ονειροπόληση για τον θάνατό μας, ονειροπόληση για το σώμα μας. Ας το σκέφτούμε: ονειροπολώ σημαίνει δεν ξέρω αλλά φαντάζομαι, συγκινούμε κι ερεθίζομαι, δηλαδή προσχωρώ στον μύθο, στη φαντασία, στις φαντασιώσεις, στις περιοχές όπου όλες οι βεβαιότητες όλων των ισμών ακυρώνονται.

 

Κι ακόμη: η ονειροπόληση είναι κάτι που δεν μπορεί να γίνει αλήθεια, δόγμα, αξίωμα, απαγόρευση. Μα αυτή η σκέψη θα περισσέψει για το τρίτο και τελευταίο μέρος αυτού του κειμένου.

 

 

 

3

 

Έως τώρα μιλησα για τον νεο-θεοκρατικό φασισμό (όπως τον αντιλαμβάνομαι) και τις θαμπές αισθήσεις μου για κάτι σαν αντιπρόταση. Κλείνω τον κύκλο με μια ακόμη εκδοχή του φασισμού τον φασισμό του να απαγορεύεις ό,τι σου φαίνεται για φασισμός των άλλων.

 

Με άλλα λόγια: επειδή κάποιοι πιστεύουμε (όσοι το πιστεύουμε, με όποιο σκεπτικό ο καθένας μας) πως οι θρησκείες είναι μια μηχανή για να σκλαβώνονται οι άνθρωποι, να κηρύξουμε ετούτες τις θρησκείες εκτός νόμου. Αυτό θα ήταν ένας ολέθρος κι όσοι έχουν σκεφτεί την ιστορία εκείνου του Μαξιμιλιανού Ροβεσπιέρου, πιθανότατα να καταλαβαίνουν τι εννοώ. Η οποιαδήποτε απαγόρευση ακυρώνει τον πυρήνα της ανθρώπινης έκφρασης κι ως εκ τουτου, ακυρώνει οποιαδήποτε ανθρώπινη αντιπρότασή μας στη θεοκρατία. Ακόμη περισσότερο: μας καθιστά θεοκράτες έναντι των θεοκρατών.

 

Το παράδειγμα είναι κρισιμότερο από όσο δείχνει: ναι, θεωρώ κι εγώ πως η μπούργκα και η μαντίλα είναι κινητές φυλακές, αποκρουστικοί μηχανισμοί της θεοκρατίας απέναντι σε οποιαδήποτε ανθρωποκεντρική προοπτική της ζωής. Ωστόσο δεν έχουμε κανένα δικαίωμα να απαγορεύσουμε σε ανθρώπους να φορούν ετούτη την μπούργκα ή την μαντίλα ή το ράσο ή ό,τι άλλο επιλέγουν (με τον ίδιο τρόπο που δεν έχουν ούτε αυτοί το δικαίωμα να μας απαγορεύσουν να κάνουμε μπάνιο γυμνοί). Ούτε υπακούει σε οποιαδήποτε λογική αυτοδιάθεσης του σώματός μας και της ψυχής μας να εμποδίσουμε συνανθρώπους μας να πιστεύουν σε μιαν αλάθητη αλήθεια (ή σε μιαν αλάθητη φυλακή) που νιώθουν πως κατέχουν ή πώς τους δόθηκε (ακόμη κι αν αυτή η αλήθεια μας τοποθετεί στους εχθρούς, τους απίστους, τους αμαρτωλούς, τα μιάσματα, τους αντιχρίστους), να βαφτίζουν τα παιδιά τους στο όνομα της Ορθής Πίστης τους, να γεμίζουν τις εκκλησιές τους, τις συναγωγές τους, τα τζαμιά τους λατρεύοντας τον (παντοδύναμο, παντοκράτορα ή όποιον άλλον) Θεό τους. Κι όταν κάποιος αποφασίζει να τους επιβάλει μιαν άλλη οπτική (οπτική για την δική τους ζωή και για το δικό τους θανατό, για την ίδια τη μεταφυσική θεώρηση του είναι τους) πρέπει να σταθούμε δίπλα τους και όχι απέναντί τους και να υπερασπιστούμε το δικαίωμά τους να πιστεύουν σε ό,τι θέλουνε, ακόμη και σε μια θρησκεία που για τα δικά μας μάτια είναι κοσμοθεωρία φόβου, μίσους και θανάτου - να υπερασπιστούμε (όσο κι αν φαίνεται αντιφατικό) ακόμη και το δικαίωμα τους να μας λογαριάζουν για άπιστους, εχθρούς και αντιχρίστους,

 

Να γιατί διαφωνω με όσους κήρυξαν τη μουσουλμανική μαντίλα εκτός νόμου στα γαλλικά σχολεία: γιατί την ώρα που θα λογαριάσουμε πως η αλήθεια είναι μία και μόνο μία, και την κατέχουμε εμείς και μόνο εμείς, γινόμαστε στρατιώτες μιας δικής μας εξίσου αποκρουστικής τζιχάντ κι ενός καινούργιου ιερού πολέμου, δηλαδή γινόμαστε μέρος του κόσμου των θεοκρατών δηλαδή γινόμαστε φασίστες. Κι αν έτσι νομίζουμε πως έτσι θα αντισταθούμε στη μπούργκα, απλώς τη φορούμε και στα δικά μας πρόσωπα.

 

Ένα κρίσιμο στοίχημα, λοιπόν: ας απαγορεύσουμε τις απαγορεύσεις μας κι ας σεβαστούμε τα κορίτσια και τις γυναίκες που φορούν τη μαντίλα. Κι ας τις ακούσουμε όσο θα γυρέψουμε να μας ακούσουν κι αυτές γιατί είναι πρόσωπα εξίσου σημαντικά με εμάς. Το μόνο που έχουμε είναι να τους προτείνουμε όσες περισσότερες από τις ευκαιρίες που εμείς είχαμε (ή νιώθουμε πως είχαμε): ας πούμε, το να γνωρίσουν, πέρα από τα Ιερά Βιβλία τους, τον Φειδία και τον Μποτιτσέλι, τον Ρουσό και τον Βολταίρο, τον Ουγκό και τον Προυστ, τον Μπρετόν και τον Εμπειρίκο, τις δακρυσμένες εικόνες του Τζιότο και τα τρίστιχα του Δάντη, τα σταροχώραφα του Βαν Γκογκ και τα δειλινά του Κλοντ Μονέ. Προφανώς και τούτες οι γυναίκες με τις μαντίλες θα έχουν με τη σειρά τους κάτι να προτείνουν (ό,τι νιώθουν ή λογαριάζουν για δική τους ευκαιρία). Και στη συνέχεια κι αυτές κι εμείς, ελεύθεροι (σωστότερα: όσο πιο ελεύθεροι μπορούμε), να αποφασίσουμε για το πώς θα ζήσουμε και το πώς θα πεθάνουμε, με ποιές βεβαιότητες και με ποιες θαμπές αισθήσεις. Για να μην καταλήξουμε ιεροεξεταστές στην θέση των ιεροεξεταστών, σταυροφόροι στη θέση των σταυροφόρων, θεοκράτες στη θέση των θεοκρατών.

 

 

(Δημοσιεύτηκε σε τρεις συνέχειες στην εφημερίδα Μακεδονία της Κυριακής, στις 14-11-2004, 21-11-2004 και 28-11-2004. Περιλαμβάνεται στο βιβλίο Σημειώσεις για το τρεμάμενο σώμα που εκδόθηκε την άνοιξη του 2006 στη σειρά Αντιρρήσεις των εκδόσεων Τυπωθήτω.)