Θανάσης Τριαρίδης

 

 

Η αγάπη μετά το Τσέρνομπιλ

 

 

 

Με απορία, συγκίνηση και ελπίδα ο Σύλλογος Υποστήριξης Ερευνών κατά της Λευχαιμίας και άλλων Παθήσεων παρουσιάζει στο ελληνικό κοινό την μετάφραση του βιβλίου της Σβετλάνας Αλεξίεβιτς Τσέρνομπιλ, ένα χρονικό του μέλλοντος. Πρόκειται για μια συλλογή μαρτυριών από ανθρώπους που έζησαν ή συναντήθηκαν (ιστορικά ή βιολογικά) με την έκρηξη του Πυρηνικού Σταθμού Ενεργείας του Τσέρνομπιλ της τότε Σοβιετικής Ένωσης, τον Απρίλιο του 1986. Η Λευκορωσίδα συγγραφέας και δημοσιογράφος Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, δέκα χρόνια μετά, περιπλανήθηκε στην απαγορευμένη ζώνη - όχι χωρίς τίμημα και για την δική της υγεία -, μίλησε με δεκάδες ανθρώπους, έψαξε αρχεία εφημερίδων, ληξιαρχείων, νοσοκομείων, αναζήτησε στην άλλοτε σοβιετική επικράτεια τα νήματα των απωλειών. Εκατό από αυτές τις μαρτυρίες αποτέλεσαν το παρόν βιβλίο: μιλούν άντρες, γυναίκες, παιδιά, χωρικοί, στρατιώτες, μαθητές πυροσβέστες, επιστήμονες, μελλοθάνατοι και συγγενείς μελλοθανάτων, μητέρες που γέννησαν παραμορφωμένα παιδιά, μαθητές που δεν συναντιούνται πια στο σχολείο μα σε μονάδες λευχαιμικών ασθενών, αγρότες που ξεριζώθηκαν από την απαγορευμένη ζώνη, γονιοί που θάψαν τα παιδιά τους, γυναίκες που είδαν τους άντρες τους να λιώνουν ζωντανοί πριν πεθάνουν, γέροντες που αναθυμούνται τις παλιές προφητείες, κορίτσια που κρύβουν την καταγωγή τους γιατί αν την αποκαλύψουν δεν θα βρουν σύντροφο για την ζωή τους. Μαγνητοφωνώντας τους, είχα την αίσθηση πως ηχογραφώ το μέλλον γράφει η Αλεξίεβιτς στη μοναδική δική της μαρτυρία μέσα στο πολυφωνικό βιβλίο.

 

Αναμενόμενο και εύλογο το ερώτημα: για ποιον λόγο μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση, ακόμη κι αν η δράση της αφορά στο οριακό μεταίχμιο ανάμεσα στην ζωή και στον θάνατο, επιλέγει, μπαίνοντας σε ξένα χωράφια, να μεταφράσει και να εκδώσει ένα βιβλίο. Η απάντηση ευθεία: υπάρχουν βιβλία (λιγοστά και δυσδιάκριτα, είναι η αλήθεια) που ο λόγος τους σημαίνει, αποτυπώνοντας καίρια, δίχως ψεύδη, ιδεολογήματα και εκ των υστέρων εκλογικεύσεις, το σπάραγμα του ανθρώπου και οδηγεί την ψυχή και το νου στην καρδιά του σκοταδιού, στην καταπρόσωπο θέαση των πραγμάτων, εκεί όπου δεν παρεμβάλλεται ο κοίλος καθρέφτης. Μερικοί επιμένουν πως αυτή, η καταπρόσωπο θέαση των πραγμάτων, είναι το χωνευτήρι όπου οφείλουν να ζυμωθούν τα έργα των ανθρώπων, τα οράματα και οι δράσεις για να μην καταλήξουν φενάκη, ιδιοτελείς λογαριασμοί, κροτάλισμα χαλκού, τύμπανο που ξεφωνίζει.

 

Ένα τέτοιο βιβλίο που σημαίνει είναι, κατά την εκτίμησή μας, η συλλογή μαρτυριών που επιχείρησε η Σβετλάνα Αλεξίεβιτς μαζί με όσους συναντήθηκαν με το ραδιενέργεια του Τσερνόμπιλ. Το βιβλίο της εν τέλει το βιβλίο των μαρτύρων μιας αθέατης φρίκης- δεν είναι απλά ένα ακόμη βιβλίο για το Τσέρνομπιλ είναι ένα από τα σημαντικότερα βιβλία μαρτυριών του 20ου αιώνα, όμορο και ισάξιο του Ημερολογίου της Άννας Φρανκ και του Εάν αυτός είναι ο άνθρωπος του Πρίμο Λέβι. Τι είναι αυτό που κάνει τα τρία βιβλία τόσο γειτονικά: και στα τρία ο Άνθρωπος είναι αντιμέτωπος με την Φρίκη ολομόναχος ο πολιτισμός γυρίζει αλλού το βλέμμα, η επιστήμη υπηρετεί το Κακό, ο Θεός απουσιάζει. Εφόσον υπήρξε το Άουσβιτς, δεν υπάρχει Θεός γράφει ο Πρίμο Λέβι. Η γη αυτή δεν ανήκει πια σε κανέναν. Την πήρε πίσω ο Θεός λεει μια μητέρα του Τσέρνομπιλ. Πού διαφοροποιείται το παρόν βιβλίο από τα άλλα δύο: σε εκείνα το Κακό προσωποποιείται στους εκφραστές μιας ιδεολογίας, τους ναζί. Στο Τσέρνομπιλ, ένα χρονικό του Μέλλοντος το Κακό δεν έχει υποκείμενο, είναι απρόσωπο, διάφανο, αιώνιο και συνεχές: αν ο αναγνώστης προσπαθήσει να βρει ενόχους για την καταστροφή, σύντομα θα αντικρίσει και το δικό του είδωλο στον καθρέφτη.

 

Η συλλογή μαρτυριών της Αλεξίεβιτς είναι ένα σπαρακτικό, ολόπικρο βιβλίο, όμοιο με το βιβλάριο της Αποκάλυψης εδώ όμως η πίκρα ξεκινάει από το στόμα κιόλας και συνεχίζει στα σωθικά. Ένα βιβλίο θεολογικό, μεταφυσικό, υπαρξιακό οι ήρωές του είναι οι ταπεινοί άνθρωποι που είχαν μάθει να ερωτεύονται με το σώμα και να θρησκεύονται με την φύση αυτοί βλέπουν το σώμα τους να παραμορφώνεται και να λιώνει, την φύση να γίνεται απαγορευμένη ζώνη, την κομμουνιστική εξαγγελία της ανθρώπινης τελείωσης να καταρρέει, την ουτοπία της επιστήμης να γίνεται όλεθρος. Και καθώς εκπίπτει η Πίστη στον Άνθρωπο, οι αθώοι της απαγορευμένης ζώνης μέσα από θαλάμους νοσοκομείων ή μετά το ξόδι των αγαπημένων τους αναζητούν συχνά μάταια- ερείσματα για να ζήσουν: τα οικογενειακά κειμήλια που μαρτυρούν την συνέχεια της ζωής, οι μνήμες των ερώτων, ο Πούσκιν, ο Ντοστογιέφσκι, ο Τολστόι, ο Τσέχοφ, τα λαϊκά παραμύθια, οι παλιές προφητείες, η Αγία Γραφή, οι νεκροί του Μεγάλου Πολέμου κατά του ναζισμού, ο απόηχος του Ολοκαυτώματος και της Χιροσίμα, όλα αυτά επανέρχονται στις μαρτυρίες άλλοτε ως λειψή παρηγοριά κι άλλοτε ως αδόκιμη ερμηνεία της φρίκης. Ένα βιβλίο βαθύτατης απορίας για την ανημποριά του ανθρώπου, για το παράλογο της ιστορίας, για την έκπτωση του ανθρώπινης ζωής.

 

Τι ήταν για την υπόλοιπη ανθρωπότητα το Τσέρνομπιλ; Μια είδηση στα δελτία ειδήσεων, ένας πανικός των πρώτων ημερών, συζητήσεις και χάρτες για το εάν αφορά την δική μας επικράτεια και κατά πόσο, κατόπιν μια εσχατολογική αναφορά σε εκ του ασφαλούς συζητήσεις, τέλος μια δυσοίωνη και αποκρουστική λέξη δίχως μνήμη. Στο μεταξύ όμοια παράξενες λέξεις μαζεύονται στην άκρη του νου: Κοζλοντούι, Ακογιού, Μορουρόα, βλήματα απεμπλουτισμένου ουρανίου, περιθωριακές κουβέντες για οικολογικούς πρόσφυγες των επόμενων δεκαετιών. Και ο πολιτισμένος κόσμος: αυτός εξακολουθεί να πρακτορεύει με ακόμη μεγαλύτερη επιμέλεια την πυρηνική ενέργεια ως όπλο δήθεν αναπόφευκτων πολέμων και αποφασισμένων ολοκαυτωμάτων, ως όργανο προόδου και επιβολής, ως μέσο κυριαρχίας και ανάπτυξης, ως μέθοδο συμφερότερη οικονομικά άρα τέλεια, σύμφωνα με τα κριτήρια της νέας επιστήμης. Πίσω από ποιο κίνημα, ποιο όραμα, ποια αντιπρόταση, πίσω από ποια ηθική μπορούν να στοιχηθούν όσοι αρνούνται να παραδεχτούν την πιθανότητα ή την βεβαιότητα του τέλους του ανθρώπου; Να γιατί εκδίδουμε το βιβλίο Τσέρνομπιλ, ένα χρονικό του μέλλοντος γιατί το Τσέρνομπιλ είναι το μαύρο κουτί της ανθρωπότητας, αυτό που καταγράφει την καταστροφή, η μόνη πυξίδα για να αποτρέψουμε την επανάληψή της, γιατί η μόνη ηθική που μπορεί να μεταφέρει το φορτίο μιας τέτοιας προσπάθειας είναι η ηθική της ιερότητας των αθώων θυμάτων.

 

Αξίζει να συλλογιστούμε τι απομένει, τι διασώζεται από τον όλεθρο του Τσέρνομπιλ: μήπως το ένστικτο της επιβίωσης, η προσαρμοστικότητα του είδους μας, μήπως μια νέα πρόοδος που θα βελτιώσει την ατέλειά μας; Απέναντι στα θύματα του Τσέρνομπιλ, στα όπου γης θύματα της ραδιενέργειας, απέναντι στους αθώους που έλιωσαν χωρίς να ρωτηθούν στον βωμό της ανθρωποφάγου εξέλιξής μας, όλοι εμείς, η ανθρώπινη κοινότητα, οφείλουμε να ζυγίσουμε μιαν απάντηση. Για το λόγο αυτό αποφασίσαμε ως επίμετρο της ελληνικής έκδοσης ετούτου του βιβλίου που δομείται στο τραγικό σχήμα του μονολόγου και του χορικού, να προσθέσουμε, με την σύμφωνη γνώμη της συγγραφέως, ένα έσχατο ζεύγμα. Τελευταίο χορικό, ο θριαμβικός μα στην ουσία του σπαρακτικός ύμνος προς τον άνθρωπο και τα έργα του από την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Τελευταίος μονόλογος, ο λυτρωτικός περί της Αγάπης λόγος από την πρώτη προς Κορινθίους Επιστολή του Αποστόλου Παύλου. Δύο κορυφαία κείμενα του ανθρώπινου πολιτισμού αναμετρόνται με την ραδιενέργεια και τον όλεθρο της επιστήμης, με τις δυσοίωνες προφητείες και τον απειλητικό ουρανό, με την σιωπή της ιστορίας και την απουσία του Θεού, καθαγιάζουν τους αθώους, τους μάρτυρες της φρίκης, τα νεκρά παιδιά, τις βιασμένες ψυχές, υποδεικνύουν τον μονόδρομο της Αγάπης.

 

Γιατί αυτό είναι και ό,τι απομένει ζωντανό μετά το Τσέρνομπιλ: η Αγάπη. Εγώ σας μίλησα μόνο για την αγάπη, καταλήγει η Λουντμίλα Ιγκνατσένκο, πρώτη στην σειρά των μαρτύρων. Και σελίδα με σελίδα το ολόπικρο βιβλίο γίνεται ένα ευαγγέλιο απεγνωσμένης και παράφορης αγάπης: οι γονιοί αγαπούν τα παραμορφωμένα παιδιά τους, τα ετοιμοθάνατα παιδιά αγαπούν τους γονείς που τα γέννησαν με μοίρα προγραμμένη, οι άνθρωποι αγαπούν το χώμα, το νερό, τα ζώα και τα λουλούδια, τον Θεό, τους προγόνους τους, αγαπούν όλους τους αθώους, τα θύματα των έργων του ανθρώπου, απομένουν καθημαγμένες ψυχές που πλέον προσδιορίζουν την ύπαρξή τους αγαπώντας τον άλλον. Ναι, εκεί όπου χαλάστηκε η γη και ο ουρανός, εκεί όπου προδόθηκε η φύση και το σώμα, εκεί όπου τα παιδιά γεννιούνται νεκρά ή παραμορφωμένα και η ιστορία μεταμορφώθηκε σε θηρίο της κόλασης, εκεί, στον τόπο που ο παραπαίων πολιτισμός τον έταξε καρκινικό κύτταρο στο σώμα της ανθρωπότητας, εκεί, λοιπόν, οι άνθρωποι εξακολουθούν να αγαπούν, και μάλιστα δίχως πια να περιμένουν αντάλλαγμα. Είναι η μόνη ελπίδα για εμάς μα και το στοίχημα της ανάγνωσης αυτού του βιβλίου: ίσως, εάν το θέλουμε και το ζητήσουμε, μέσα από τον ανείπωτο ζόφο του Τσέρνομπιλ να βρούμε την φλόγα του κεριού, μέσα στην καρδιά του σκοταδιού να αναζητήσουμε την Αγάπη.

 

 

 

(Γράφτηκε τον Δεκέμβριο του 2000 και ήταν ο πρόλογος από μέρους του Συλλόγου Υποστήριξης Ερευνών κατά της Λευχαιμίας και άλλων Παθήσεων στην έκδοση του βιβλίου της Σβετλάνας Αλεξίεβιτς Τσέρνομπιλ, ένα χρονικό του μέλλοντος, συνέκδοση του Σ.ΥΠ.Ε.Λ. και των εκδόσεων Περίπλους, Απρίλιος 2001.)